دەسەڵاتیک نەتوانێ موچە بدات، دەبێ ڕابماڵرێت!
دەسەڵاتیک نەتوانێ موچە بدات، دەبێ ڕابماڵرێت!
عەبدوڵا مەحمود
سەرەتای مانگی ئایارەو بەسەدان هەزار موچەخۆر لەم هەلومەرجە سەختەدا کە کۆرۆنا ڤایرۆس هەناسەسواری کردوون، هێشتا موچەی مانگی نیسانی رابردوویان پێ نەدراوە. لەم هەلومەرجەدا لەبری ئەوەی کریکاران و کارمەندان و تەواوی موچەخۆران بەهۆی پەتای کۆڕۆناوە موچەی زیاتر و تایبەتیان وەکو قەرەبوو پێ بدرێت، کەچی خودی کۆرۆنا ڤایرۆسیش کراوەتە پاساو بۆ نەدانی موچە و دواخستنی موچەکان.
دەسەڵاتی سیاسی هەرێم، لە میژووی ٢٩ ساڵەی خۆیدا، هەمیشە بەدوای پاساودا گەڕاوە بۆ رەوایی دان بەدەسەڵاتی سیاسی و خۆدزینەوە لە هەڵگرتنی کەمترین بەرپرسیاریەتی بەرامبەر بە خەڵکی کرێکار و بێبەشی کوردستان. تا ساڵی ٢٠٠٣ کە رژێمی دڕندەی بەعس دەڕوخێنرێت، دەسەڵاتی سیاسی هەرێم، بوون و هەرەشەی مانەوەی رژێمی بەعس و بوونی لەودیو سنورەکانەوە دەکەنە پاساوی گرانی و بێکاری و نەبوونی و برسێتی و شانخاڵی کردنەوە لەهەر بەرپرسیاریەتیەک کە دەکەوێتە ئەستۆیان. لەدوای ڕوخاندنی رژێمی بەعسیشەوە، دەسەڵاتی سیاسی هەرێم بەپاساوی پابەندنەبوونی بەغدا بەدەستور و ئیستحقاقاتی هەرێم خۆیان لە بەرپرسیاریەتی دەدزنەوە.
لە ساڵی ٢٠١٥ وە تا ساڵی ٢٠١٩ بەبیانویی دابەزینی نرخی نەوت، بوونی ئاوارەیەکی زۆر لە کوردستان و شەری.. دژی داعش، سیستەمی پاشەکەوتی موچەیان داسەپاند و موچەی کرێکاران و کارمەندنیان کردە چارەک و نیوە موچەو… مانگەکانیشیان لە ٣٠ رۆژە درێژ کردەوە بۆ ٤٥ رۆژ و ٦٠ رۆژ و ٩٠ رۆژ و ئیستا حکومەت و دەسەڵاتەکەی چەندین ملیار دینار قەرزاری موچەخۆرانی ئەو کاتەن.
وا ماوەی چەند مانگیکیشە، جارێکی تر ئەو موچە ناچیزەی کە موچەخۆران وەریان دەگرت، نادەن و دوبارە بەپاساوی دابەزینی نرخی نەوت خۆیان لە پێدانی موچە دەدزنەوە و دوبارەش پابەند نەبوونی بەغدا بە نەناردنی شایستە دارایەکانی هەرێم، تۆمەتبار دەکەن.
بێگومان پاساوەکانی حکومەت و دەسەڵاتی هەرێم لەچاوی هەموو کرێکار و کارمەند و موچەخۆر و ئینسانێکی هوشیارەوە، هێندە پوچن، وەکو مێشکی ئەو نووسەر و کادرە حزبیانەی ژیان و کاسبیان لەسەر پاساو هێنانەوە بۆ دزی و تاڵانی حکومەت، بەندە. ئەوانەی پارەی دزراو و تاڵانی، مفتیان لەبەردەستدایە ناتوانن لە بێ موچەیی و برسێتی و سەختی بی وەڵامی باوک و دایکەکان لە بەرامبەر ویستی مناڵەکانیاندا، تێ بگەن.
ئەگەر ماوە نا ماوە نرخی نەوت دابەزینی بەخۆوە دیبێ، ئەوا ماوە نا ماوەش نرخەکەی زۆر زیاتر لە نرخی بریار لێدراوی فرۆشی نەوت بەرەو سەرتر رۆشتووە، کەچی دەسەڵاتی سیاسی هەرێم و حکومەت خۆیان لەوتنی دەدزنەوەو شوێنی ئەو پارە زیادەی لە بەرزی نرخی نەوت دەستیان دەکەوێت ئاشکرا ناکەن، بەڵام ئەگەر هەواڵی دابەزینی نرخی نەوت هات… یەکسەر دەست دەبەن بۆ برینی موچەی موچەخۆران.
موچە مافی هەرە سەرەتایی موچەخۆرانە و هیچ پاساو بیانویەک ناتوانێت لەبەرامبەریدا بەدەستەوە بگیرێت. موچە بەشێکی زۆر ناچیز و کەمی ماندوبوون و رەنجی موچەخۆرانەو هیچ پەیوەندی بە نرخی نەوت و شەڕ و پەیوەندی بە ململانێی نیوان هەولێر و بەغداوە نییە.
هیچ حكومەت و دەسەڵاتێک لە ئاستی دنیادا نییە، کە موچەی موچەخۆرانی نەدات، رژێمی بەعسی سوری زیاد لە ١٠ ساڵە بۆتە مەیدانی جەنگ و جەنگی ناوخۆیی و تیرۆریستی، کەچی موچە بەبەردەوامی دەدەرێت… دەسەڵاتی خۆ بەڕێوەبەری کوردستانی سوریا “ڕۆژئاوا” کە تەمەنی لەچاو تەمەنی هەرێم زۆر کورت تر و هیچ رەسمیەتێکی فەرمیش بە دەسەلاتەکەی لە ئاستی دەوڵەتی سوریا و نێودەوڵەتیش نەدراوە، کەچی موچەی موچەخۆران دەدرێت دوا ناکەوێت. دەتوانین بلێێن لە ئاستی دنیادا دەسەڵاتی سیاسی تاڵانچی هەرێم تاکە دەسەڵاتی ناوازەیە، کە موچەی موچەخۆرانی نەدات و خۆی لەدابینکردنی بە پاساوی پوچی جۆراوجۆر بدزێتەوە.
حکومەت و دەسەڵاتی سیاسی هەرێم دەڵێن بەغدا پابەندی دابینکردنی موچە نابێت. لەبەرامبەر بەو پاساوە دەبێ بپرسین، ئەوە چ پەیوەندی بە خەڵکی کوردستان و موچەخۆرانیەوە هەیە؟ بەغدا پارەی نارد موچە هەیە، بەغدا پارەی نەنارد موچە نییە، ئایا دەسەڵاتی سیاسی هەرێم تەنها ڕۆڵی دەڵاڵی و ژمێریاری دەبینێت یان خۆی بەدەسەڵاتێکی فەرمی و بەرپرس دەزانێت؟ ئەو مامەڵەیەی دەسەڵاتی سیاسی هەرێم نیشانی دەدات کە ئەوان وەکو کرێگرتەی بەغدا رۆڵی دەڵاڵی و ژمێریاری دەگێرن و لەو مەئموریەیەشیاندا دزی و تاڵانی ئەولەویەتیانە.
هەروەها دەسەڵاتی سیاسی هەرێم، بەجیا لەبری داهاتی بەغداد کەبۆ دێت، سەربەخۆ نەوت دەفرۆشی، داهاتی ناوخۆی چ لەداهاتی کارگە و کارخانەو کۆمپانیاکان و داهاتی خاڵی سنورییەکان، باجی زۆر لەسەر هاوڵاتیان، فرۆشتنی نەوت و گواستنەوەی لە رێگای سنورەکانەوە…تاد، کە بەپێی لێدوانی کەسانی شارەزا لەو بوارەدا داهاتی مانگانەی ناوخۆ ٥٠٠ ملیۆن دۆلاری مانگانە بووە تابەر لە قەیرانی کۆرۆنا ڤایرۆس… وەک سەرچاوەیەکی تری داهات بەجیا لە بری پارەی بەغدا بۆ هەرێم، دەبێ بپرسین ئەو داهاتانە بۆ کوێ دەچن و لەکوێن؟
ململانێی نێوان بەغدا و هەرێم، ململانێی نێوان ناو خانەوادەی بۆژوازی عێراقییە بە کورد و عەرەب و شیعەو سونیەکەیەوە لەسەر دابەشکاری قەڵەمرەوی سیاسی و بەشکردنی تاڵانی داهاتە زۆر و زەوەندەکەی. حكومەتی و دەسەڵاتی سیاسی لەبەغداو لە کوردستان” هەردوو زۆنەکەی” بەرپرسن لە دابینکردنی موچە و خزمەتگوازرییەکان… هیچ حکمەتێک لەوەدا نییە حکومەت و دەسەڵاتی سیاسی هەرێم بڵێت، ئەگەر موچە لە بەغداوە هات و نرخی نەوت بەرز بوو، ناوچەکەو عێراق و کوردستان بێ کێشەو شەڕ و جەنگ و” شامی شەیف” بوو، موچە هەیە و ئەگەر نا موچە و خزمەتگوزاری نییە. حیکمەت و بەرپرسیاریەتی ئەوەیە بڵێی لەهەموو بارودۆخ و هەلومەرجێکدا موچە و خزمەتگوازرییەکانی کرێکاران و موچەخۆران و هاوڵاتیان پارێزراوە. بەڵام دەسەڵاتی سیاسی هەرێم چونکە دەسەڵاتێکی نابەرپرس، دز و تاڵانچی و نۆکەر پیشەیە، ئەوەی بۆی گرنگ نییە ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان بەگشتی و موچەخۆرانە بەتایبەتی.
دیارە حکومەتی بەغداش بە هەرەشەکردنی لەرێگای برێنی موچەوە بەهۆکاری ململانیی لەگەڵ دەسەڵاتی هەرێم، یان بە پاساوی پابەندنەبوونی هەرێم بە بە رادەستکردنی ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە بەبەغدا، دژایەتی خۆی بەدژی خەڵکی ستەم لێچووی کوردستان، بەیان دەکاتەوە. ئاخر بۆ دەبێ خەڵکی کوردستان و موچەخۆرانی باجی پابەندنەبوون بە رێکەوتنامەی نێوانیان بدەن. خەڵکی کوردستان دەمێکە دەسەڵاتی سیاسی هەرێم، نەک بەنوێنەری خۆیان نازانن، بەڵکو لە تێکۆشان و رێگا دۆزینەوەدان بۆ راماڵینیان. دەسەڵاتی سیاسی هەرێم پابەندی ریکەوتنی ببێ یان نا لەگەڵ بەغدا، موچەخۆرانی کوردستان مافی خۆیانە موچەیان لەکاتی خۆی پێبدرێت و هاوڵاتیانی کوردستانیش لە داهاتی گشتی عێراق بەهرەمەند بن.
ئەگەر حکومەتی عێراق، هەرێمی کوردستان بە هەرێمێکی سەر بەعێراق دەزانێت، ناچارە و دەبێت، موچە و داهاتی خەڵکی کوردستان زامن بکات، هەروەکو چۆن ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی هەریمیش خۆی بەبەرپرسی هەرێمی کوردستان دەزانیت ئەویش ناچار و مولزەمە موچەو ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان زامن بکات… خۆ دزینەوەی هەردوولایان” بەغدا و دەسەڵاتی سیاسی هەرێم” لە دابینکردنی و موچە و خزمەتگوزارییەکان و زەمانەتکردنی ژیانی هاوڵاتیان، نیشانەیەکی ئاشکراییە بۆ ناکۆکی دەسەڵاتیان لەگەڵ ویست و داخوازی خەڵکی عیراق و کوردستاندا.
داهات و بەشی بودجەی هەرێم پێویستە بەغدا رادەستی نوێنەرانی خەڵکی کوردستان لە شارەکانیدا بکات، یان تا ئەوکاتەی نوێنەرانی خەڵکی کوردستان هەڵدەبژێردرێن، پێویستە بەشە داهات و بودجەی هەریم رادەستی کەسایەتییە دەستپاک و دڵسۆزەکانی شارەکان بکرێت و ئەوانیش بە پێی میکانیزمێکی شیاو بە نەخشەیەکی وردەوە و بە ڕاوێژ لەگەڵ کەسانی شارەزاو پسپۆر سەرپەرشتی دابەشکردنی موچە و خزمەتگوزارییەکانی بکەن.
خەڵکی کوردستان بەگشتی و موچەخۆران بەتایبەتی، پێویستە لەبەرامبەر بەدواکەوتنی موچە و بڕینی موچەکان و نەبوونی خزمەتگوارییەکانیاندا، بەریزی ملیۆنی و ریکخراوی خۆیانەوە بێنە مەیدان بۆ گێرانەوەی پارەی دزراویان لەلایەن دەسەڵاتی سیاسی هەرێم و هاوکات بۆ هەڵبژاردنی نوێنەرانی خۆیان تا ئەوان ببنە نوینەری واقعیان بۆ وەرگرتنی موچە و بەشەداهاتی کوردستان لە بەغدا و دابەشکردنی بەسەر کرێکاران وکارمەندان و پێداویستییە خزمەتگوزاریی و تەندروستی و کۆمەڵایەتیەکان…تاد.