نەجمەدین فارس: لە عێراق و هەرێمی کوردستان، پەرلەمان و دامەزراوەکەی کۆمەڵێک لە ئەندامانی حیزبەکان دەوڵەمەند دەکات، بێ ئەوەی ببێتە هۆی دروستکردنی ئاسوودەیی بۆ زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگەکەی… دیمانەی بۆپێشەوە لەگەل هاوڕێ نەجمەدین فارس سەبارەت بەچۆنیەتی بەڕێوەچوون و ئاکامی هەڵبژاردن و پێکهاتنی حکومەتی نوێی عێراق…
بۆپێشەوە: هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی عێراق تەواو بوو، ئەم هەڵبژاردنە و ئاکامەکانی چ ئاڵوگۆرێکی لە باڵانسی نیوان هیزو لایەنە سیاسیەکانی عێراق دا پیكهێنا؟ بەتایبەتی لە نیوان بلۆکی “شیعە و سوننە”؟
نەجمەدین فارس: ئەوەی بۆ من گرنگ و سەرچاوەیە لە تێڕوانینی مندا، گرنگی پەرلەمان بۆ باش بوونی هەلوومەرجی ژیانی کۆمەڵگەکان لە جیهاندا چی کردووە؟ یان لەمێژووی دروست بوونی خۆیدا چی کردووە؟ بۆ بەرژەوەندی کێ تێکۆشاوە و یاساکانی داڕشتووە؟ پەرلەمان لە ڕابردوو و لەئێستادا دامەزراوەیەکی یاسایی بووە و لە پێناوی بەردەوامی و درێژکردنەوەی سیستەم و دەسەڵات و مانەوەی دەوڵەتەکەیانە بە هەموو جۆر و ناونیشانە جۆراوجۆرەکانییەوە. پەرلەمان دامەزراوەیەکی هەڵخەڵەتێنەر و دیماگۆجیە بۆ گەمژاندنی ئەندامانی کۆمەڵگەکانیان، پەرلەمان داڕیژەری یاساو ڕیسایەکە، برەو بەدەسەڵاتی دەوڵەت و سوودی زیاتر بۆ سەرمایەداران یاساڕێژ دەکات. لە عێراق و هەرێمی کوردستان، پەرلەمان و دامەزراوەکەی کۆمەڵێک لە ئەندامانی حیزبەکان دەوڵەمەند دەکات، بێ ئەوەی ببێتە هۆی دروستکردنی ئاسوودەیی بۆ زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگەکەی.
هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق، هەر ئاڵوگۆڕێکی لە باڵانسی هێزدا کردبێت یا نەیکردبێت، ناتوانێت ئەو ڕاستییە ون بکات کە ململانێی هێزەسیاسیەکان لە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردن و دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەکانی، دابەشکردنی کۆمەڵگەی عێراقە لە نێوان چەند پارتێکی جیاوازی یەک ئامانج، لەپێناوی دەوڵەمەندکردنی زیاتری ئۆلیگارشیەکانی سەرانی پارتە مەزهەبی و ئاینی و نەتەوەییەکانی عێراقە لە باکورەوە بۆ باشوور. باڵانسی هێزەکانی ناو عێراق پەیوەندی بە باڵانسی هێزە ناوچەییەکان و جیهانەوە هەیە، لەبەرئەوەی ئەو هەموو پارتەی کە لە هەرێم و ناوچەکانی حکومەتی فیدراڵی عێراقدا هەیە کلک و پەڕۆی پیس و مقاشی جێبەجێکردنی سیاسەتی ئابووری و ئەجێندای سیاسی زلهێزەکانی جیهان و ناوچەکەن. ئەوەی بۆ من گرنگە، بەهۆی هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانەوەو دامەزراندنی حکومەتەکانی پێشتر و حکومەتی نوێ لە عێراقدا، چی گۆڕیووە لە هەلومەرجی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و ئاسایشی ژیان و بەهرەمەندبوون لە ژیانێکی شایستەی سەردەمەکەی و ئازادی و دادوەری و یەکسانی و دەگۆڕێت و بەرەو باشتری دەبات یان خراپتر دەبێت. بێگومان خراپتری دەکەن و سەرمایەی خێزانە ئۆلیگارشییەکان و نەتەوەپەرستە ئۆلیگارشیەکان و مەزهەبگەرا ئۆلیگارشییەکان و ئاینزاگەرا ئۆلیگارشییەکان زیاتر و زیاتر دەوڵەمەند دەکات لەسەرتاسەری عێراقدا. ئەمەش بەهۆی هەڵبژاردنی دامەزراوەیەکی هەڵخەڵەتێنەری دیماگۆجی، لەڕێگای پرۆسەی هەڵبژاردنەوە کۆمەڵگەی پێ ئەگەمژێنی بۆ بەرژەوەندی سەرانی ئۆلیگارشی لە عێراقدا.
بۆپێشەوە: هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی عێراق، چ ئالوگۆڕیک بەسەر هاوسەنگی هیزی بەغداو هەرێمدا دەهێنێت؟
نەجمەدین فارس: من پرسیارەکە وا لێ دەکەم، ئایا بە هەمئاهەنگی دەسەڵات لە هەرێم و دەسەڵات لە بەغداد، چیان بەسەر کۆمەڵگەی عێراق هێناوە؟ بێگوومان دیارە کە ڕۆژ لەگەڵ ڕۆژدا هەژاری و نەداری زیادی کردووە و بەردەوام لە زیاد بووندایە، کۆمەڵگەی عێراق ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ماف و ئازادییەکانی لێ زەوت دەکرێت، نادادی پەرەدەسێنێت لەلایەن هەردوو دەسەڵاتی هەرێم و بەغدادەوە. لەبەرئەوە هەر خولێکی هەڵبژاردن کە دێتە پێشەوە و ئەنجام دەدرێت، بێجگە لە دەمەزەردکردنەوەی دەسەڵات و درێژەدان بە خواستی ئۆلیگارشییە جۆراوجۆرەکان لە هەرێم و بەغداد، هیچی تر نییە. ململانێی هەرێم و بەغداد لەسەر تاڵان و بڕۆیە، نەوەکو لەسەر پرسی نیشتمانی و یان ئەوەی پێی دەڵێن نەتەوایەتی بێت. ئەو لێدوانانەی بەو ناوانەوە دەکرێن هەمووی سەرچاوەکەی لە سیاسەت و میتۆدێکی دیماگۆجیانەوە هاتوون بۆ گەمژاندنی تاکەکانی کۆمەڵگە دەکرێت، وە زیاترکردنی سنووری دەسەڵات و بەرژەوەندییەکانییان. لەبەرئەوەی دابەش بوونی هێزی حیزبی و ئاینی و مەزهەبی واتای دابەش بوون و پەرت پەرت بوونی هێزی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگە بەسوودی دەسەڵاتداران و چوونە پێشەوەو بەردەوامی بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتداران. بەناو هەموو ململانێکانی ڕابردوو، درۆیەکی دیماگۆجیانەی گەمژاندنی کۆمەڵگەی عێراقە بە هەموو ئیتنی و ئاینی و مەزهەبەکانییەوە. لەبەرئەوەی هێزەکانی ناو عێراق هەریەکەیان و باڵی بەدەستی هێزێکی ناوچەیی و جیهانییەوەیە، ئەوان بەپێی هێزەکانی خۆیان دەستنیشان و پارسەنگی هێز لە عێراقدا دیاری و نەخشە ڕێژ دەکەن.
بۆپێشەوە: “قوڵایی ستراتیژی کورد” لە بەغدایە، ناوەرۆکی بانگەشەی پارتی و یەکێتی بوو لە هەڵبژاردنی خولێ شەشەمی پەرلەمانی عێراقدا، ریشەی ئەم ئاڵوگۆڕە لە گوتاری ناسیونالیزمی کورددا بۆچی دەگەڕێتەوە؟
نەجمەدین فارس: ئۆلیگارشیە خێزانییەکانی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستانی عێراق، هەرجارەو بەیتوو بالۆرەیەکیان هەیە بۆ هەڵبژاردنەکان، جارێک بە ناوی نەتەوەو نەتەوایەتییەوە، جارێکیش بەناوی تەڵاقدانی عێراقەوە، ئەم جارەش بەناوی قوڵایی ستراتیژی کورد لە بەغدادە، هەموو ئەمانە کۆمەڵێک دەستەواژەی هەڵخەڵەتاندن و دیماگۆجییانەی دەسەڵاتدارانی هەرێمە بۆ گەمژاندنی جەماوەرەکانیانە. واتا گۆڕان لە گوتاریاندا گۆڕان نییە لە ستراتیژی ئەم حیزب یان ئەوی تریان، ئەگینا ئەزانن ئەوەی کە ئەمریکا دوای ٢٠٠٣ ز بۆ هێزەکانی عێراقی داناو داڕشت و ئێران سوودی لێ وەرگرتووە، ئەمانە ناتوانن لە پەیوەندی هەرێم بە شێوازی پەیوەندییەکی فیدراڵی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی هیچ کارێک و هەڵوێستێکی تر ئەنجام بدەن، وە هەروەها لە ئامانجیاندا خزمەتکردن بە مرۆڤەکانی کۆمەڵگاکەیان نییە، بێجگە لەوەی دەیانەوێت بەو بەیت و بالۆرە هەڵخەڵەتێنەرانەیان درێژە بە دزی و تاڵان و بڕۆی سەروەت و سامانی ئەم ناوچەیە بدەن و دانیشتوانەکەی غەیری خۆیان بەرەو هەژاری زیاتر و زیاتر ببەن.
بۆپێشەوە: بەرپرسانی پارتی و یەکێتی، بەتایبەتی پارتی زۆر پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە “کورد” پێویستە لە بەرامبەر بەغدادا یەک دەنگ و یەک هەڵوێست بن، ئایا دەکرێت پارتی و یەکێتی لە هەرێمدا گرژی و ناکۆکیان هەبێت و لە بەغدا یەک دەنگ و یەک هەڵوێست بن؟
نەجمەدین فارس: بەبڕوای من ئەوەی لە هەرێمدا دەگوزەرێت و بە گرژی نێوان دوو حیزبی ئۆلیگارشی بنەماڵەیی ناو دەبرێت، گرژی و ناکۆکی نییە لەسەر ئەوەی کامییان ئەجێندای خزمەتکردن و دڵسۆزی بۆ ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی هەرێم بێت. گرژی ئاڵۆزییەکانییان لەسەر ئەوەیە کامیان بە شێوەیەکی ڕەها دەست بەسەر دەسەڵات و داهاتی ئەم ناوچەیەدا بگرن، و کۆمەڵگەی هەرێم دابەش بکەن لە نێوان خۆیاندا وەکو ئەوەی کە کردوویانە و بتوانن لەو ڕێگەیەوە دەست بگرن بەسەر تەواوی ناڕەزایەتییەکاندا. ئەمەش سەرچاوەکەی لەو سیاسەتە دیماگۆجییانەوە سەرچاوەی گرتووە و پرۆسەی گەمژاندنی کۆمەڵگەی پێ جێبەجێ کراوە و دەیکەن، ئەگەر هێز و بزووتنەوەیەکی بەهێزی کۆمەڵایەتی و چینایەتی دژ و جیاواز بە هەموو ئەو لایەن و حیزبانەی چەپ و ڕاست و ئیسلامییەکان نەیەتە ئاراوە، ئەوا ئەو سیاسەتی گەمژاندنەی نووسەر و سیاسیانەی دەرەوەی دەسەڵاتدارانی هەرێم و حیزبییەکان، لە ناو پرۆسەی گەمژاندندا گنگڵیان خواردووەو ئەخۆن بەردەوامی دەبێت. یەک دەنگ بوونیان لە ناو حکومەتی فیدراڵدا، هیچ نییە بێجگە لە پارێزگاری کردن لە بەرژەوەندییە حیزبی و بنەماڵەییەکانیان نەبێت، وە لەلایەکی تر بە هاوبەشی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی حکومەتی فیدراڵی، دەنگی ناڕەزایەتییەکانی سەرتاسەری دەوڵەتی عێراق بۆخۆیان و بەسوودیان خۆیان ئەمژن، بەردەوامی بەدەسەڵاتی چەوسێنەرانەیان دەدەن.
بۆپێشەوە: بەرپرسانی پارتی مەرجیان بۆ بەشداری لە حکومەتی نوێی عێراق، پابەند بوون و جی بەجیکردنی دەستورە…. ئایا جی بەجێکردنی دەستور لە سودی پارتی و ناسیونالیزمی کوردە؟
نەجمەدین فارس: مانای ڕاست و دروستی دەستوور لە ساتەوەختی مێژووی بوونی چینەکانەوە لە مێژوودا هەتا ئێستاشی لەگەڵدا بێت و دەوڵەت بمێنێت، نوسراوێکی یاسایی ڕێکخستنی چۆنێتی چەوساندنەوەی ڕەش و ڕووتەکانی کۆمەڵگەیە لە لایەن چەوسێنەرەکانی دەسەڵات و خاوەن سەرمایەوەیە. ئەوەی پارتی و یەکێتی دەیڵێن و مەرجی جێبەجێکردنی دەستوور دەکەنە بنەمای بەشداریکردن لە حکومەتی فیدراڵی ئایندە واتە حکومەتی خولی شەشەمی هەڵبژاردنەکانی عێراقی دوای ٢٠٠٣ ز، گوایە هەتا ئێستا ناوەڕۆکی فیدراڵی و ڕێکخستنی پەیوەندییەکانی نێوان هەرێم و حکومەتی فیدراڵ ئەوەی کە لە دەستووردا هاتووە، هەردوولا کێشەیەک دەخوڵقێنن، لە پێناوی دەمەزەردکردن و درێژەدانە بە دەسەڵاتی ئۆلیگارشییانەیان و فراوانکردنی ڕووبەری هەژارییە لە عێراقدا. دەسەڵاتدارانی هەرێم بە ناوی زوڵمی دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی فیدراڵیش بەناوی ئەوەی کە هەرێم لە ژێرباری پەیوەندی نیشتیمانیدا نیین، کۆمەڵگەی عێراق ئەوەی کە جیاوازە لە ئەندامانی دەسەڵاتداران، بەو سیاسەتە دیماگۆجییانە دەهاڕن و ئەیان گەمژێنن بە بەرژەوەندی خۆیان. ئەو جۆرە دەستەواژانەی بنەماڵە ئۆلیگارشییەکانی دەسەڵات لە هەرێمدا، بەکاریدەهێنن هیچ نییە و تەنها وەبەرهێنانە لە کاتدا و درێژکردنەوەی دەسەڵاتیان. ئەگیینا ئەوەی کە گرنگ نییە و قسەی لەسەر ناکرێت، جێبەجێکردنی ئەو مافە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسیانەیە بۆ خەڵکی عێراق کە لە دەستووردا هاتووە، یەکێک لە لایەنە گرنگەکانی پەیوەست بە ژیان و گوزەرانی کۆمەڵگەی عێراقەوە هەیە.
بۆپێشەوە: ئێستا کە هەڵبژاردن تەواو بووە دەتوانرێت حکومەتی نوێ لە عێراقدا بەشیوەی ئاسایی پێک بێت، یان وەکو هەڵبژاردنی کوردستان، پیکهێنانی حکومەت قورس و پڕ گرێ و کیشە دەبێت و دوا دەکەوێت؟ ململانێی نیوان ئەمریکا و ئیران لە عێراقی دوای هەڵبژاردنەکان چۆن دەبینین، بەتایبەتی کە بەشیک نوێنەرانی سیاسی میلیشاکانی سەر بە ئێران، ٥٧ کورسی پەرلەمانیان مسۆگەر کردووە؟
نەجمەدین فارس: بەبڕوای من پێکهێنانی حکومەتی فیدراڵی نوێ لە عێراقدا، چەند گرووپە مەزهەبی و نەتەوەییەکان کێشەیان هەیە لە پێکهێنانی حکومەتدا، ئەوەندە هێزە ناوچەیی و جیهانییەکان ڕۆڵیان لە کێشەو ململانێکانی پێکهێنانیدا هەیە. ئێران لە ڕێگەی گرووپەکانی حەشدی شەعبی و شیعە مەزهەبەکان و گروپێکی وەکو یەکێتی نیشتیمانی لە هەرێم لە لایەک، دەیەوێت باڵانسی دەسەڵات بەلای خۆیدا ڕاکێشێت، عێراق بکاتەوە بە سەنگەرێک بۆ ململانێکانی لەگەڵ دەرەوەی خۆی، لە لایەکی تریش ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی، وە زۆرتر ئەمریکا لەپێش ڕووخانی حکومەتی بەعس لە عێراقدا، لە ساڵی ٢٠٠٢ز ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لە کۆنگرێس لەو چوار سیناریۆیەی کە پێش بینییان دەکرد بۆ عێراق، تەنها ئەوە جێبەجێ نەبوو کە خواستی ئەمریکا بێت بەتەواووی، ئێستا ئەمریکا دەیەوێت ئەوە بە ئەنجام بگەیەنێت کە حکومەتێک دروست ببێت کە لە ئاستی چاوەڕوانی و خواست و بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانیدا بێت لە عێراق. واتا پێکهێنانی حکومەتی فیدراڵی لە عێراقدا یەکلابوونەوەی بوونەوەی ململانێ سیاسی و ئابوورییەکانی دەوڵەتانی ناوچەکە و زلهێزەکانی جیهان یەکلای دەکەنەوە، نەوەکو خواستی دانیشتوانی عێراق. هەروەکو باسم کردووە لە پێشتردا، هێزە سیاسیەکانی عێراق پەڕۆیەکی پیس و چەوراووی دەستی هێزە ناوچەیی و جیهانییەکانە، و جێبەجێکەرانی سیاسەست و بەرژەوەندییەکانی ئەوانە، نەوەکو بەرژەوەندی خەڵک. بە بڕوای من لەبەر ڕۆشنایی ئەو بۆچونەی سەرەوە، حکومەتی فیدراڵی بە ئاسانی پێک ناهێنرێت.
بۆپێشەوە: پرسی سەرۆک وەزیران و سەرۆکی هەرێم جیگای مشتومڕە… سەرۆک وەزیران لە بەغدا و سەرۆکی هەرێم لە نیوان پارتی و یەکێتی، چۆن دەڕوانر ئەو مشت و مڕە؟ ناکۆکی و ململانێی نیوان پارتی و یەکێتی، پیکهێنانی حکومەت!! و کابینەی دەهەمی هەرێمی پەک خستووە، بێگومان ئەم ناکۆکیانە لەسەر پۆست و بەشیان لە حکومەتی عێراقدا، قوڵتر دەبێتەوە، لاتان وایە حکومەتی هەرێم بەم زوانە پێک دێت؟ وە کیشەی بناغەیی نیوان پارتی و یەکێتی لە روانگەی ئێوەوە چییە، کە ناتوانن حکومەت پیک بهێنن؟
نەجمەدین فارس: مشتومڕی ئەم دوو هێزە درێژکراوەی مشتومڕە مێژووییەکانی ڕابردووی کوردە، ئەو ململانێیانەی کە خێڵە کوردیەکان لە ڕابردوودا هەیانبوو، دواتر گواسترایەوە بۆ ناو میرەکانی بابان و سۆران، هەروەها نێوانی میرەکانی سۆران و بابان، واتا پێکهاتەی خێڵەکیانە هێزەکان و حیزبایەتی خێڵەکییانە کە ئەمەیان مۆدیلێکی نوێیە و تەنها لە ناو کورددا باوە. چۆن لەڕابردوودا خێلەکان و هەروەها میرەکان بۆ زیادکردنی هێزی خۆیان لە بەرامبەر ئەویتردا پەنایان بۆ هێزی وڵاتانی دەوروبەر دەبرد، ئاواش ئێستا ئەم دوو هێزە خێڵەکیە پەنا بۆ وڵاتانی دەوروبەر دەبەن، لەپێناوی زیادبوونی هێزییان لەبەرامەر یەکتردا و چوونە پێشەوەی بەرژەوەندیەکانیان و تاڵان وبڕۆی سەروەت و سامانی ئەم ناوچەیە و خزمەتکردنی بەرژەوەندی هێزە ناوچەییەکان و جیهان. پرسی سەرۆک وەزیران و سەرۆکی هەرێم، یەکلایی ببێتەوە یان نەبێتەوە هیچ پەیوەندییەکی بە چوونە پێشەوەی بەرژەوەندییەکانی دانیشتوانی هەرێمەوە نییە، کە لەلای من ئەو پرسە خزمەت بە خواستی دانیشتوانەکەی نەکات هیچ ئەهمیەت و بایەخێکی نییە ئەگەر ئاستی ژیانی دانیشتوانەکەی باشتر نەکات، ئەگیینا هێج کێشەیەک چارەسەر ناکات کە لەلای پارتی بێت یان لەلای یەکێتی. هەر وەکو پێشتر باسم کردووە، بەپێی ئەجێندای هێزە ناوچەیی و جیهانییەکان کێشەکە چارەسەر دەکرێت، هەموو هێزەکانی هەرێم و عێراق کلک و بەکرێگیراوی وڵاتانی ناوچەکە و جیهانن.
بۆپێشەوە: پارتی بۆ پیکهێنانی حکومەتی هەرێم باسی جیگرەوە بۆ یەکێتی دەکەن، بەشیک لە بەرپرسان دەڵێن ئەگەر یەکێتی ئامادە نەبێت بۆ پیکهێنانی حکومەت، بەبێ یەکێتی و لەگەڵ هیزی تر پێکی دەهێنن. ئایا پارتی دەتوانێت حکومەت!! بەبێ یەکێتی پێک بهێنێت؟
نەجمەدین فارس: بە هۆکاری ئەوەی ئەو دوو هێزە میلیشیایان هەیە، بەهۆی ئەو هێزەوە دەستیان گرتووە بەسەر سەرچاوە ئابووریەکانی هەرێم و هێزەکانی ئاسایشیان هەیە و هەر یەکەیان دەسەڵاتی بەسەر ناوچەیەکدا هەیە، و بەرژەوەندی تێکەڵی ئابوورییان هەیەو لە تاڵان بڕۆی هەرێمدا هاوبەشن، بێگوومان هیچیان ناتوانێت بێ ئەوی تریان حکومەت پێکبهێنێت. هێشتنەوەی هێزەکانی حەفتا و هەشتای پارتی و یەکێتی، بۆ دەست بەسەرداگرتنی هەرێم و سەکوتکردنی خەڵک و هێز نواندنە لە بەرامبەر یەکتری و خەڵکدا. ئەم دوو هێزە میلیشیایە هەریەکەیان هێزێک لە هێزەکانی ناوچەکە پاڵپشتیان دەکات، هێزی ئەوان دیاری دەکات کامیان بەهێز دەبێت لەبەرامبەر ئەوی تردا. ئەگیینا ئەوە سیاسەتی دیماگۆجیانەی ئەوانە کە هەر قسەیەک بکەن لەسەر ئەوەی کە دەسەڵات لەلای ئەمیان یان ئەویان بێت کارێکی باش بۆ هەرێم دەکەن، هەوڵێکە بۆ گەمژاندنی دانیشتوانی هەرێم و درێژەدان بە دەسەڵات و بەرژەوەندییە ئۆلیگارشییەکانیان و سەپاندنی هەژموونی زیاتر بەسەر هەرێمدا. چۆن لە ڕابردوودا پێکهێنانی حکومەتی هەرێم لە بەرژەوەندی خەڵکی نەدار و هەژاردا نەبووە لە ئێستاو داهاتووی پێکهێنانیدا لە بەرژەوەندییان نابێت. ئەوەش سیفات و ئامانج و ئەجێندای هەموو دەسەڵات و حکومەت و دەوڵەتێکە.
****************