بۆچی گۆڕینی حکومەتەکان لە بەریتانیا هیچ ناگۆڕێ؟ خوێندنەوەیەک بۆ دۆخی سیاسی و ئابووری ئێستای بەریتانیا… نووسین و ئامادەکردنی:توانا محەمەد نوری
ئەوەی ئەمڕۆ لە بەریتانیا دەگوزەرێت، تەنها گۆڕینی ڕوخسارەکان یان کێبڕکێی ئاسایی پارتە سیاسییەکان نییە بۆ گەیشتن بە کورسییەکانی وەستمینستەر. ئەمە قەیرانێکی قوڵی بونیادییە کە تێیدا نوێنەرایەتیی سیاسیی بۆرژوازی دەستەوەستانە لەبەردەم چارەسەرکردنی ئەو تەنگژانەی خودی سیستەمەکە بەرهەمی هێناون. دەوڵەت وەک ئامێرێکی بەڕێوەبردن، چیتر ناتوانێت ئەو هاوسەنگییە ساختەیە ڕابگرێت کە ساڵانێکی زۆر لەژێر ناوی “دیموکراسیی پەرلەمانی”دا بانگەشەی بۆ دەکرد. ئەمە ئەو شتەیە کە مارکس پێی دەوت “دەوڵەت کۆمیتەیەکی بەڕێوەبردنی کاروباری هاوبەشی تەواوی چینی بۆرژوازییە” و ئەمڕۆ ئەم ڕاستییە بە ئامار و ژمارە ڕوون دەبێتەوە.
ئەم قەیرانە سیاسییە ڕەگێکی قوڵی لەناو ئابوورییەکی داڕماودا هەیە کە تەنها لە بەرژەوەندی کەمینەیەکی خاوەن سەرمایە کار دەکات. ژمارەکان بە ڕوونی ئەمە دەردەخەن: دەوڵەمەندترین ١٠٪ ی خێزانەکانی بەریتانیا خاوەنی ٤٣٪ ی تەواوی سامانن، لە کاتێکدا نیوەی خوارەوەی کۆمەڵگە تەنها ٩٪ ی سامانیان هەیە. دەوڵەمەندترین ١٠٪ بە تێکڕا ٢٨٠ هەزار پاوەند دەوڵەمەندتر بوون لە ساڵانی ڕابردوو. جیاوازیی سامان لە هەشت ساڵی ڕابردوودا ٥٠٪ زیادی کردووە. ڕێژەی چەوسانەوەی چینایەتی گەیشتووەتە ٦٧.٤ — ژمارەیەک کە نیشانەی نایەکسانییەکی فاحیشە. لە کاتێکدا سەرمایەداران خەریکی کەڵەکەکردنی قازانجە بێشومارەکانیانن، چینی کرێکار و زۆرینەی کۆمەڵگە ڕووبەڕووی هەڵاوسانێکی بێوێنەن. ئەمە تەنها ئەنجامێکی ڕێکەوت نییە، بەڵکو میکانیزمێکی سروشتیی سیستەمێکە کە تێیدا مرۆڤ تەنها وەک کەرەستەیەک بۆ بەرهەمهێنانی قازانج سەیر دەکرێت.
نایەکسانی لە بەریتانیادا گەیشتووەتە ئاستێک کە تەنها بە ژمارە پێوانە ناکرێت، بەڵکو لە جیاوازییەکی چینایەتیی فاحیشدا ڕەنگی داوەتەوە. لە لایەکەوە ناوەندە داراییەکانی لەندەن وەک دوورگەیەکی دەوڵەمەند دەدرەوشێنەوە، و لە لایەکی ترەوە ملیۆنان خێزان لە نێوان دابینکردنی گەرمی بۆ ماڵەکانیان یان کڕینی نانێکدا دەبێت یەکێکیان هەڵبژێرن. ئامارەکان ئەمە دەسەلمێنن: لە ساڵی ٢٠٢٤/٢٥ بانکەکانی خواردن ٢.٩ ملیۆن پاکێجی خواردنی نەقدیان دابەش کردووە — ئەمە بۆ وڵاتێکە کە حەوتەمین ئابووریی گەورەی جیهانە. ١٤.١ ملیۆن کەس لە نەبوونی ئەمنیەتی خواردن دەناڵێنن. ١٢ ملیۆن خێزان لە دابینکردنی پارەی وزەدا تووشی کێشەن و زیاتر لە ١٠٪ ی داهاتیان بۆ گاز و کارەبا دەچێت. ئەمە ئەو دیمەنە ڕاستەقینەیەیە کە سیاسەتمەداران دەیانەوێت بە دروشمی پۆپۆلیستی و ناسیۆنالیزمی ساختەی دوای برێگزیت دایپۆشن.
ڕەگەکانی ئەم چەقبەستووییەی ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە بۆ داڕمانە گەورەکەی ساڵی ٢٠٠٨، کە تێیدا پەردە لەسەر ڕووی ڕاستەقینەی دەوڵەت لادرا. لەو ساتەدا بینیمان چۆن ملیاران پاوەند لە سامانی گشتی و ڕەنجی باجدەران، وەک “بیمەیەک” بەکارھات بۆ ڕزگارکردنی بانکەکان و ناوەندە داراییەکان لەو شکستەی خۆیان خوڵقاندبوویان. ئەمە گەورەترین نادادیی مێژوویی بوو؛ کاتێک قازانجەکان بۆ کەمینەیەکی سەرمایەدار تایبەت کران، بەڵام زیان و باجی داڕمانەکە خرانە سەر شانی کۆمەڵگە. لێرەوە سیاسەتی “سک هەڵگوشین” وەک جەنگێکی ڕاستەقینە دژی بژێوی خەڵک دەستی پێکرد، تا ئەو کورتهێنانە پڕ بکرێتەوە کە بۆ پاراستنی سیستمە داراییەکە دروست ببوو.
لە درێژەی ئەم قەیرانەدا، “برێگزیت” وەک کایەکی سیاسی و ئامرازێکی پۆپۆلیستی هاتە کایەوە تا توڕەیی و بێئومێدیی جەماوەر لە ڕێڕەوی ڕاستەقینەی خۆی لابدرێت. هێزە سیاسییەکان ململانێیەکی بونیادییان لە نێوان کار و سەرمایەدا، گۆڕی بۆ شەڕێکی ساختەی ناسیۆنالیستی و “سەروەریی نەتەوەیی”. برێگزیت بە خەڵکی چەوساوە وەک دەروازەی ڕزگاری نیشاندرا، بەڵام لە ڕاستیدا تەنها گۆڕینی فۆرمی بەڕێوەبردنی هەمان سیستەمی چەوسێنەر بوو. واقیعی ئێستای بەریتانیا دەیسەلمێنێت کە کێشەکە لە “برۆکسل” نەبووە، بەڵکو لەو سیستمە ئابوورییەدایە کە چی لە ناو یەکێتی ئەوروپا بێت یان لە دەرەوەی، کارگەی بەرهەمهێنانی هەژاری و نایەکسانییە.
دەرکەوتن و گەشەکردنی باڵی ڕاستڕەوی توندڕەو و کەسایەتییە پۆپۆلیستەکانی وەک “نایجل فەراج”، ڕووداوێکی ڕێکەوت یان تەنها گۆڕانکارییەکی مەزاجی نییە لە شەقامی بەریتانیدا، بەڵکو بەرهەمی ڕاستەوخۆی ئەو بۆشاییە سیاسییەیە کە قەیرانی بونیادیی سیستەمەکە دروستی کردووە. کاتێک ناوەندە سیاسییە تەقلیدییەکان لە چارەسەرکردنی نایەکسانییەکان پەکدەکەون، دەسەڵاتی باڵادەست ڕێگە بۆ ئەم جۆرە بزووتنەوانە خۆش دەکات تا توڕەیی ڕەوای خەڵک لە دژی “نایەکسانی چینایەتی”، بگۆڕن بۆ ڕق و کینە بەرامبەر بە “بێگانە و کۆچبەران”. ئەم ڕاستڕەوییە نوێیە، لە ڕاستیدا، سوپاپێکی دڵنیاییە بۆ پاراستنی خودی سیستەمی سەرمایەداری؛ ئەوان بە زمانێکی سادە قسە بۆ خەڵک دەکەن، بەڵام لە بنەڕەتدا بە لادانی سەرنجەکان لەسەر هۆکارە ڕاستەقینەکانی هەژاری (کە ٢٠٠٨ و چەقبەستوویی دەسەڵاتە)، خزمەتێکی گەورە بە مانەوەی هەمان ئەو پێکهاتە نادادپەروەرە دەکەن کە گوایە ڕەخنەی لێ دەگرن.
دەسەڵاتی سیاسی لە بەریتانیا لە هەوڵێکی بەردەوامدایە بۆ ئەوەی قەیرانی ئابووری وەک “کێشەیەکی تەکنیکی” نیشان بدات، بەڵام ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئەمە قەیرانی خودی سەرمایەدارییە. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە تا ئێستا خەرجی ڕاستەقینەی خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ هەر تاکێک ١٥٪ کەمبووەتەوە. ئەنجامەکەش ڕوونە: زیاتر لە ٨٠٠ کتێبخانەی گشتی داخراوە، نزیکەی ١,٢٠٠ ناوەندی لاوان لەنێوچووە و زیاتر لە ٤,٥٠٠ کارمەندی لاوان لەکار دەرکراون. ئەنجومەنە خۆجێییەکان بە تێکڕا ٣٣ ملیۆن پاوەند کەسری بودجەیان هەیە و ١٩٪ یان باوەڕیان نییە بتوانن ئەرکە یاساییەکانیان جێبەجێ بکەن. کاتێک دەوڵەت پەنا بۆ سیاسەتی “سک هەڵگوشین” دەبات، لە ڕاستیدا شەڕێکی ڕانەگەیەندراو دژی چینی کرێکار بەڕێوە دەبات — باری قورسی قەیرانەکان لەسەر شانی سەرمایەداران لادەدرێت و دەخرێتە سەر شانی خەڵکی زەحمەتکێش.
داڕمانی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، بەتایبەت سیستەمی تەندروستی (NHS)، گەورەترین بەڵگەی ئەو فەشەلە مێژووییەیە. ٧.٢٢ ملیۆن کەیس لە لیستی چاوەڕوانیدان — واتە ٦.١١ ملیۆن نەخۆش چاوەڕوانی چارەسەرن. تێکڕای چاوەڕوانی بۆ چارەسەر ١٣.٢ هەفتەیە و تەنها ٦٢٪ ی نەخۆشان لە ماوەی ١٨ هەفتەدا چارەسەر دەکرێن — لە کاتێکدا ئامانجی حکومەت ٩٢٪ بوو. ١٠٦ هەزار پۆستی بەتاڵ لە NHSدا هەیە. سیستەمێک کە بانگەشەی ئەوە دەکات پێشکەوتووترینە، ناتوانێت سەرەتاییترین پێداویستییەکانی مرۆڤ دابین بکات چونکە لۆژیکی قازانج لەسەروو لۆژیکی پێداویستییە مرۆییەکانەوە دانراوە. ئەمە بێبەهاکردنی ژیانی مرۆڤە لە پێناو ڕاگرتنی بازاڕە داراییەکان.
ئەو نایەکسانییەی کە ئەمڕۆ دەبینرێت، بەرهەمی دابەشبوونی کۆمەڵگەیە بۆ دوو جەمسەری دژبەیەک: ئەوانەی خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و بڕیارن، و ئەوانەی تەنها هێزی بازووی خۆیان شک دەبەن. ٤.٣ ملیۆن منداڵ لە هەژاریدا دەژین. ٧.٥ ملیۆن کەس لە خێزانە کارکەرەکاندا لە هەژاریی نسبیدان — واتە کار هەیانە بەڵام هەژارن. ١٧٦ هەزار منداڵ لە شوێنی کاتی (بێماڵەوار) دەژین — ئەمە بەرزترین ژمارەیە لە مێژوودا. ٤,٧٩٣ کەس لە شەوێکی تاکدا لە شەقامدا دەنوون — ئەمەش ڕێکۆردێکی نوێیە. لەم هاوکێشەیەدا، پەرلەمان و حکومەت تەنها دەزگایەک نین بۆ جێبەجێکردنی دادپەروەری، بەڵکو ئامرازێکی سیاسیین بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی چینی باڵادەست. هەر بۆیە گۆڕینی سەرۆک وەزیرانێک بە یەکێکی تر، هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە ژیانی خەڵکدا دروست ناکات.
بۆ ئەوەی قوڵیی ئەم نایەکسانییە تێبگەیت، سەیری ئەم ژمارانە بکە: بەرێوەبەرانی کۆمپانیاکانی FTSE 100 لە ساڵی ٢٠٢٤/٢٥ بە تێکڕا ٤.٥٨ ملیۆن پاوەند وەرگرتووە — ئەمە ١١٣ بەرامبەری مووچەی کرێکارێکی ئاساییە کە ٣٩ هەزار پاوەند وەردەگرێت. لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ — واتە سێیەم ڕۆژی کاری ساڵ — بەرێوەبەرانی ئەم کۆمپانیانە تا نیوەڕۆ زیاتر لە مووچەی تەواوی ساڵی کرێکارێکی ئاسایییان وەرگرتبوو. مووچەی بەرێوەبەران لە نێوان ٢٠٢٣ و ٢٠٢٥ ٣٣٪ زیادی کردووە — زۆر خێراتر لە مووچەی کرێکاران. ئەمە ئەو ڕاستییە تاڵەیە کە مارکس باسی کردبوو: سەرمایەداری بەردەوام نایەکسانی زیاتر بەرهەم دەهێنێت، نەک کەمتر.
قەیرانی نیشتەجێبوون بەشێکی تری ئەم سیستەمەیە. نرخی تێکڕای ماڵێک لە ئینگلتەرا ٣٠٠ هەزار پاوەندە — ئەمە ٧.٦ بەرامبەری داهاتی ساڵانەی تاکێکی ئاساییە. لە ساڵانی نەوەدەکاندا ئەم ڕێژەیە ٤ بەرامبەر بوو. ١.٣٤ ملیۆن خێزان لە لیستی چاوەڕوانی بۆ خانووی کۆمەڵایەتین. کرێنشینان بە تێکڕا ٤١٪ ی داهاتیان بۆ کرێ دەدەن — و تێکڕای کرێی مانگانە گەیشتووەتە ١,٣٧٧ پاوەند. ئەمە واتای ئەوەیە کە نیشتەجێبوون بووەتە لوکسێک بۆ زۆرینەی خەڵک، لە کاتێکدا کۆمپانیاکانی خانووبەرە قازانجی ملیاردی دەکەن.
بێئومێدیی خەڵک لە پرۆسەی سیاسی و پارتە تەقلیدییەکان، نیشانەی ئەوەیە کە کۆمەڵگە خەریکە لەو ڕاستییە تێدەگات کە چارەسەر لەناو سندوقەکانی دەنگداندا نییە. لە هەڵبژاردنی ٢٠٢٤ تەنها ٦٠٪ ی خەڵک دەنگیان دا — نزمترین ڕێژە لە ساڵی ٢٠٠١ەوە و دووەم نزمترین لە ساڵی ١٩٢٨ەوە. تەنها ١٤٪ ی خەڵک ڕازین لە کارنامەی حکومەت و ٦٨٪ ناڕازین. کاتێک جیاوازی نێوان پارتی دەسەڵاتدار و ئۆپۆزسیۆن تەنها لە شێوازی بەڕێوەبردنی هەمان سیستەمی چەوسێنەردایە، ئەوا قەیرانی سیاسی دەگاتە بنبەست. ئەم بنبەستە تەنها بە بزووتنەوەیەکی جەماوەریی سەربەخۆ دەشکێت کە ئامانجی تێپەڕاندنی ئەم پێکهاتە نادادپەروەرە بێت.
ئازادی و یەکسانی لە سایەی سیستەمێکدا کە نایەکسانی ئابووری بنەمایەتی، تەنها گاڵتەجاڕییەکی سیاسییە. تا ئەو کاتەی کە بەرهەمی ڕەنجی ملیۆنان مرۆڤ لەلایەن کەمینەیەکی مشەخۆرەوە تاڵان بکرێت، هیچ سەقامگیرییەکی سیاسی ڕاستەقینە نایەتە کایەوە. قەیرانی بەریتانیا تەنها کێشەی “خراپ بەڕێوەبردن” نییە، بەڵکو کێشەی سیستەمێکە کە مرۆڤایەتی کردووەتە قوربانی کەڵەکەکردنی سەرمایە. ئەم ژمارانە — ٧.٥ ملیۆن هەژاری کارکەر، ٤.٣ ملیۆن منداڵی هەژار، ٧.٢ ملیۆن نەخۆشی چاوەڕوان، و ١.٣ ملیۆن خێزانی بێ ماڵ — ئەمانە تەنها ئامار نین، ئەمانە ژیانی ڕاستەقینەی ملیۆنان مرۆڤن کە سیستەمەکە ئیهمالی کردوون.
لەکۆتاییدا، دەبێت بگوترێت کە ڕێگەی دەربازبوون لەم تەنگژە قوڵە، تەنها لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی ڕادیکاڵەوە دەبێت کە مرۆڤ و پێداویستییەکانی بخاتە چەق و ناوەندی کۆمەڵگەوە. پێویستە کۆتایی بەو نایەکسانییە بێت کە مرۆڤەکان بۆ چین و توێژی جیاواز دابەش دەکات. تەنها کاتێک کۆمەڵگە دەتوانێت هەناسەیەکی ئازاد هەڵمژێت کە ئابووری لە خزمەت خۆشگوزەرانی هەمواندا بێت، نەک لە خزمەت چەند بانک و کۆمپانیایەکی گەورەدا. ئەمە خەیاڵ نییە — ئەمە پێویستییەکی مادییە کە ژمارەکان خۆیان دەریدەخەن: سیستەمێک کە ١١٣ بەرامبەر زیاتر بە بەرێوەبەرێک دەدات وەک لە کرێکارێک، سیستەمێکە کە لە بنەڕەتدا دژی مرۆڤە و دەبێت بگۆڕدرێت.
سەرچاوەکان:
- ڕێکخراوی ئۆکسفام (Oxfam International): ئۆکسفام ساڵانە لە کاتی کۆڕبەندی دابۆس ڕاپۆرتی “نایەکسانی بکوژە” بڵاودەکاتەوە، کە تێیدا باس لە کەڵەکەکردنی سامانی بێشومار لای ملیارلێرەکان و هەژاربوونی زۆرینەی خەڵک دەکات.
Oxfam – Survival of the Richest Report
- پەیمانگای لێکۆڵینەوەی سیاسەتەکان (Institute for Policy Studies – Inequality.org): ئەم ناوەندە پسپۆڕە لە شیکردنەوەی درزە چینایەتییەکان و بەردەوام ئامارەکانی بانکی ناوەندی و فۆربس شی دەکاتەوە بۆ نیشاندانی چڕبوونەوەی سامان.
: Inequality.org – Wealth Inequality Facts
- ڕاپۆرتی سامانی جیهانی (UBS/Credit Suisse Global Wealth Report): ئەم ڕاپۆرتە ساڵانە وردەکاریی نایەکسانیی سامان لە هەموو کیشوەرەکان بڵاودەکاتەوە و ئاماژە بە “هاوکێشەی جینی” بۆ سامان دەکات کە لە زۆر شوێن لە سەرووی ٦٠ یان ٧٠ پلەدایە.
١١/٥/٢٠٢٦