هەرێمی كوردستان و ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا باسی دووەم :- هەرێم لە پارسەنگی هێزە ناوچەییەكاندا… نووسینی: نەجمەدین فارس
بەشی چوارەم
جوگرافیای سیاسی هەرێمی كوردستان، لەو جوگرافیایانەیە كە پێی دەگوترێ جوگرافیای داخراو، یانی نە لەسەر دەریایە و نە بەسەر دەریادا دەكرێتەوە. جا كاریگەری ئەم جۆرە وڵاتانە لە ڕووی پەیوەندیە نێودەوڵەتی و ناوچەییەكانەوە، بەزۆری سست و لاوازە و زیاتر دەكەوێتە ژێر كاریگەرییە هەمە جۆرەكانەوە تا كاریگەری بەسەر دەور و بەرەوە هەبێ. واتە زیاتر دەوری بەركار دەبینێ تا دەوری بكەر. بۆ نموونە وڵاتانی ئێران و وڵاتە عەرەبیەكان و توركیا و سوریاش، كە هەر هەموویان كێشەی كوردیان هەیە، هەر هەموویان سنووری دەریایی گرینگ یان بەلای كەمەوە گوزەرگە و بەندەری ئاویان هەیە و ئەمەش كردوویەتێ كارێك كە لە ڕووی پەیوەندیە ئابووری و سیاسیەكانەوە ئاسانتر بەسەر جیهاندا بكرێنەوە و كاریگەرانەتر بێنە ناو كایە ئابووری و سیاسیەكانەوە و لە هاوكێشە جۆراوجۆرە نێو دەوڵەتیەكاندا، ڕۆڵێكی زۆر كاراتر لە وڵاتە داخراوەكان ببینن.. جا هەریمی كوردستان بە حوكمی ئەوەی دەڤەرێكی داخراوە و لە ڕووی ئابووری و سیستەمی ئابووریەوە زۆر پاشكەوتووە و هەڤڕكی كەسادترین بازاڕی پێناكرێت و تاقە دەروازەش بۆ كرانەوە بەسەر دنیا و دروستكردنی پەیوەندی نێودەوڵەتی دەبێ لە ڕێگەی ئەو دەوڵەتانەوە بێ كە ئاماژەمان بۆ كردن، بۆیە ئەگەر ببێ بە خاوەنی نەوت و غازی خۆیشی و بگاتە ئاستی هەناردە كردنیان، دەبێ لەو وڵاتانەوە و بە خاكی ئەو وڵاتانەدا ڕەوانەی بازاڕەكانی جیهانی بكات… دیارە بۆ هاوردەكردنی هەموو كەل و پەل و كاڵایەكیش، هەر پەنا وەبەر هەمان ئەو وڵاتانە بدرێت. یانی بەم پێیە دەكەوێتە ژێر كاریگەری و باندۆری سیاسەتی ئابووری ئەو وڵاتانەوە. هەم هەڵكەوتەی سیاسی هەرێم و هەم پاشكەوتووی باری پیشەسازی و كشتوكاڵی هەرێم ناچاری دەكات پشت بە هاوردەكردنی هەموو پێداویستیەكی ژیان ببەستێت، ئەمە جگە لە خاڵێكی لاوازی دیكە، كە لایەنی سوپایی هەرێمە، هەرێم نەك سوپایەكی مۆدێرنی سەردەمیانەی نیشتمانی و نەتەوەیی نیە، بەڵكو كۆمەڵێك میلیشای جیاواز و ناكۆكی حیزبی هەیە كە نەك هەڤركی وڵاتانی دەور و بەری پێناكرێت، بەڵكو زۆر بە ئاسانی بە فیتی ئەو وڵاتانە دەكرێن بەگژ یەكدا و دەكرێن بە دەستەچیلەی شەڕی ناوخۆ و شەڕی ئەهلی. جا بۆ كەم كردنەوە و نەهێشتنی ئەو خاڵە لاوازانە و بۆئەوەی هەرێمی كوردستان سەنگی خۆی لە هاوكێشە جیوپولەتیكەكانی دەڤەرەكەدا هەبێ و بپارێزێت پێویستە لە چوارچێوەی گەمە سیاسیەكاندا، پشتیوانی مادی و مەعنەوی، لە بزاڤ و تەڤگەری ڕزگاریخوای كوردی بەشەكانی دیكەی كوردستانی گەورە بكات و وەكو كارتی گوشار، لە ڕووی سوپایی و سیاسی و ئابووریەوە بە قازانجی خۆی بەكاری بەرێت و دیبلوماسیانە رەوشێكی ئابووری، ڕامیاری سوپایی ئەوتۆ لەو وڵاتانەدا دروست بكات كە نەیان پەرژێتە سەر ئەوەی دەست بنێنە بینی هەرێمی كوردستان و هەرێم لەژێر گوشاری سیاسی و هەڕەشەی سوپایی ئەواندا، لە پەلوپۆ بكەوێ.
جا با پێكەوە، لەبەر ڕۆشنایی ئەو بۆچوونانەی سەرێڕا، سووكە هەڵوەستەیەك لە ئاستی پەیوەندی جیوپۆڵەتێكی كورد لەگەڵ هەر یەكێك لەو وڵاتانەدا بكەین:
باسی دووەم / 1- عێــــراق:
عێراق هەركاتێ دەرگای گواستنەوەی نەوتی لە قۆڵی كەنداوی فارسەوە لێ بگیرێت، یان لە ئەردەن و سوریاوە ڕێگەی نەدرێت، ئەوسا مەجبوری هەرێم دەبێتەوە و نەوتی عێراق لە ڕێگەی هەرێمەوە دەگاتە بەندرەی جیهانی توركی و لەوێوە بۆ بازاڕەكانی نەوتی جیهان ڕەوانە دەكرێت. دیارە ئەم جۆرە پەیوەندیە بازرگانیە، جۆرە بەرژەوەندییەكی هاوبەش دابین دەكات، ئەمە جگە لەوەی كە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆش هەرێم دێنێتە ناو هاوكێشە ئابوری و سیاسیەكانەوە، كە ئەمە لە هەردوو ڕووی مادی و مەعنەویەوە بە قازانجی هەرێمە.
بەڵام عێراق لە هەوەڵی دروستبوونیەوە تاكو ئیستا بە گومان و دوو دڵیەوە مامەڵەی لەگەڵ كوردا كردووە. بە هەر حاڵ لە هەلومەرج و بارودۆخی ئاساییدا عێراق زۆر كەناڵی دیكەی وەكو كەنداوی فارس، ئەردەن و سوریای بەدەستەوەیە و زۆر منەتی بە هەرێمی كوردستان نابێت. ئەردەن بە حوكمی ئەوەی بەخۆی پێویستی بە نەوت و غازی عێراقە و بەندەر و كەناری ئاوی هەیە، مامەڵەكردن لەگەڵ ئەردەندا بۆ دەوڵەتی عێراق زۆر مسۆگەرترە لەڕێگەی هەرێم، ئەمە جگە لەوەی كە عێراق لەڕووی نەژادییەوە زیاتر حەز دەكات ئەو خێرە بۆ ئەردەن بێت نەك بۆ هەرێم. چونكە هەرێم، بەلای دەوڵەتی عێراقیەوە هەمیشە لەسەر پێیە بۆ جیابوونەوە لە عێراق… سعودیەش دنەی عێراق دەدات، كە هیچ هەڵوێستێكی ئەرێنی بەرانبەر بە هەرێم نەبێت، واتە هەموو ئەو وڵاتانە چەندیش ناكۆكی نێوانیان قووڵ بێت، كە مەسەلە بێتە سەر دۆزی كورد و خەفەكردنی دۆزی كورد، بەئاسانی یەكدی دەگرنەوە. جا بەم پێودانگە كارتی هەرە كاریگەری دەستی كورد، كارتی هاوپەیمانیە لەگەڵ سوونەدا، كە ئەمەش هیچ دیار نییە كە بە قازانجی كورد بشكێتەوە و كورد لە ڕابردوودا ئەزموونی تاڵی لەگەڵ سوونەش دا هەبووە. بۆیە ئەگەر سوونە ئەمڕۆكە هەندێك نەوازشی كورد بكات، لە خۆشی چاوی كاڵی كورد نییە، بەڵكو تەكتیكێكە بۆ خۆ بەهێز كردنە لە بەرانبەر شیعەدا و هەر كە داشی سوار بوو، لە ململانێی شیعە دەرباز بوو، جارێكی دی با دەداتەوە سەر كورد.
باسی دووەم / 2- ســوریـــا:
لە كەس شاراوە نییە كە سوریا ئەمڕۆ بۆ پێنج ساڵ دەچێت لە شەڕێكی ناوخۆی یەجگار دژوار و ماڵوێرنكەردایە. ڕژێمی سوری لەلایەك و هێزە سەلەفی و ڕەوتە ئیسلامی و بەناو ئۆپۆزیسیۆنەكان لەلایەكی ترەوە، سوریایان كردووە بە گۆڕەپانی جەنگێكی خوێناوی و ترسناك، وڵات لە هەموو بوارە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەكانەوە، ڕۆژ بە ڕۆژ وێرانتر و كاولتر دەبێت و خەریكە لە هاوكێشەی سیاسیدا هیچ سەنگێكی ئەوتۆی نامێنێ. ئەمە دەرفەتێكی لەبارە بۆ كورد كە لەم مەیدانەدا گەمەی خۆی بكات و لەم كێشمەكێشەدا ئەگەر هەموو مافە نەتەوەییەكانیشی بەدەست نەیەنێت، ئەوا هەندێ مافی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی… سوریا بەرەو هەرەس و هەڵوەشانەوە دەبرێت، بە بەرچاوی هەموو دنیاوە، هەموو هێزە سیاسیەكانی ناو سوریا و دەرێی سوریا، بە ئیسلامی و بەناو عەلمانی و تەنانەت رادیكاڵەکانیشەوە، هەر گروپە فڕكان فڕكانیەتی، كوڕ ئەو كوڕەیە بەشی خۆی دەستەبەر بكات. سوریا خەریكە لە هاوكێشە سیاسیەكە دەكرێتە دەرەوە، كورد لە سوریا تا ئەمرۆ لە ڕووی سیاسی و سوپایی و كۆمەڵایەتیەوە بەگویرەی ئەو واقیعەی هەیە بە جوانی گەمەكە دەبات بەڕێوە، بۆیە دەبێ هۆشی لای ئەوە بێ كە نابێ دەسكەوتە كولتووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانی، لە قوربانی و فیداكاریەكانی كەمتر بێت، بۆیە دەبێ لەم ڕووەوە هاوئاهەنگیەكی ژیرانە و دیبلۆماتكارانەی هەمەلایەن لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بكرێت، بەتایبەت كە لە ڕوی جوگرافیەوە بەدەم یەكەوەن و هەر یەك خاكن. خۆ ئەگەر بەرژەوەندی زلهێزەكانی دنیا وا بخوازێت و كار بگاتە سەر دابەشبوونی سوریا، ئەوا باشتر، بۆیە پێویستە هەم هەرێمی كودستان و هەم خەباتكارانی كوردستانی ڕۆژئاوا، ئەم ئەگەرە لەبەرچاو بگرن و خەباتكارانی كوردی كوردستانی ڕۆژئاوا، ئەو كانتۆنانەی ژێر دەستی خۆیان بەپێی توانا زیاد بكەن و بە نەفەسی دەوڵەتڕانیەكی مۆدێرنەوە بەگوێرەی توانا و ئیمكاناتی خۆیان بەڕێوەبەرن و زەمینە بۆ ئەوە خۆشبكەن هەر كە سوریا كرا بە قوربانی بەرژەوەندی زلهێزەكان و دابەش كرا، یەكسەر لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا یەك بگرنەوە تا هەرێم لە هاوكێشەی سیاسی ناوچەكە و جیهاندا سەنگێكی ئەوتۆ پەیدا بكات، كە بە ئاسانی لە هەموو ڕوویەكەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت و لە پیلانە ناوچەیی و هەرێمیەكان دەرباز ببێت و بە دەنگی بەرز بڵێت: “ئەوەتا منیش هەم” .
باسی دووەم / 3- توركیــــا :
توركیا، لە هەرسێ لایەنی سەربازی و ئابووری و سیاسیەوە كاریگەری گەورەی لەسەر هەرێم هەیە، هەرێم لە ڕووی ئابووریەوە زۆر لاوازە، ناتوانێت پشت بە توانای ئابووری خۆی ببەستێت و یەجگار دوورە لە خودكەفایی ئابووریەوە، زیاتر هەرێمێكی استهلاكیە، بازاڕێكی هەرزان و كراوەیە بۆ توركیا و غەیری توركیاش، زۆربەی هەرە زۆری كاڵای هاوردەی لە ڕێگەی توركیاوەیە. بە ڕاستی توركیا بە هەرێم خەنی بووە، نزیكەی هەزار و دووسەد كۆمپانیای هەمەجۆری توركیا، چ كۆمپانیای وەبەرهێنان، چ پیشەسازی و چ بازرگانی، لە هەرێمدا لەگەڕدان و بەڕاستی هەرێم بووە بە كۆڵونیەكی توركیا. هەر هەموو ئەو كۆمپانیایانە، كرێكار و ئەندازیار و كارمەندی خۆیان لە توركیاوە هێناوە. دیارە ئەو پارانەی لە كۆمپانیاكان و ئەو لەشكرە كرێكار و كارمەندە وەری دەگرن و ڕەوانەی توركیای دەكەن سیولەی دراوی لە هەرێم دا كەم دەكەنەوە و تووشی قەیرانی دەكات. لە لایەكی دیكەشەوە كاركردنی ئەو هەموو توركە لە هەرێم دا، دیاردەی بێكاری و بەتاڵی لە ناوخۆی توركیادا كەم دەكاتەوە و دەنگی ناڕەزایی خەڵكی توركیا لە بەرانبەر ڕژێمی توركیادا كەم دەكاتەوە كە ئەمە هەرگیز نە بە قازانجی كوردی كوردستانی باكورە نە بە قازانجی هەرێمە. ئەمە جگە لەوەی ئاستی بژێوی خەڵكی توركیا باش دەبێت و سیولەی دراوی توركیا زیاد دەبێ و هی هەرێم كەم دەبێت.. دیارە مامەڵەی ئەو كۆمپانیایانە بە دۆلارە، دۆلاریش لە هەرێمەكەی ئێمەدا بە (عملە صعبە) حیسابە و چوونە دەرەوەی دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی لە بازاڕ و لە بانكەكاندا، كەمبوونەوەشی كار لە توانای ئابووری و دراوی هەرێم دەكات.. ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەرێم و توركیا ساڵانە خۆی لە (14 – 16) ملیار دۆلار دەدات، كە لە ڕێگەیەوە پارەیەكی یەجگار زۆری هەرێم دەڕوات دەرێ و وڵاتێك ئاوەدان دەكاتەوە كە لە بنەڕەتدا ناحەزی ڕەگەزی كوردە، بەتایبەتی كە هەرێم لە ڕووی پیشەسازی و كشتوكاڵیەوە ئەوەندە لەپاش و پاشكەوتووە، هەرگیز ناتوانێ سوچێكی بچكۆلەی بازاڕەكانی توركیا پڕبكاتەوە، بۆیە هیچ هاوسەنگیەك لەو بازرگانیەی نێوان هەرێم و توركیادا نییە و توركیا بە شێوەیەكی شەرعی هەرێم تاڵان دەكات، كە جارجار نەوازشێكی هەرێم دەكات، لەبەرئەوەیە بە مانگایەكی بەشیری دەزانێت..
ئەگەر هەرێم لە ساڵی (1991) ـەوە بەگوێرەی نەخشە و پلانی زانستی كاری بۆ بە پیشەسازی كردن و ریفۆرمی كشتوكاڵی هەرێم، بە نەفەسێكی نەتەوەیی و دەوڵەتڕانی یەوە بكردایە و هەموو شتەكانی نەكردبایە بە قوربانی حیزب حیزبێنە، هەرگیز بەم شێوە نەگینە نەدەكەوتینە ژێر كاریگەریی سیاسی و ئابووری توركیاوە.. خۆ سەبارەت بە سیاسەتی نەوتی هەرێم، وەكو دەڵێن، تاریكی مانگ سەر لەئێوارە دیارە.. سیاسەتێكی زۆر ناڕوون و ناكامە و هەرگیز بەگوێرەی نەخشە و پلانێكی ستراتیژی نەتەوەیی بەڕێوە نابرێت و هیچ وڵاتێكی نەوتی ڕۆژهەڵات، وەكو پێویست خێری لە نەوت نەدیتووە، بۆیە دەسەڵاتدارانی هەرێم خەیاڵیان خاوە بهێڵرێ ئەو پارووە چەورە بە ئاسانی بخۆن و با وا تەسەور نەكەن بەو نەفەسە حیزبیە تەسكەوە ئەو پارووەیان پێ ڕەوا بدینرێ.. جا لەبەر تێكرای ئەو هۆیانەی كە لە سەرێ ڕا ئاماژەیان بۆ كرا، هۆكارن بۆ باڵا دەستی سیاسی و ئابووری بەسەر هەرێمی كوردستاندا.. ئەمە جگە لەوەی كە شەڕە دەسەڵاتی یەكێتی و پارتی كەناڵێكی زۆر ئاسان و هەرزان بەهای بۆ توركیا كردەوە، بە كەماڵی ئیسراحەت بیتە ناوەوە و لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە حوزور و ئامادەبوونێكی ئەوتۆ پەیدا بكات، كە كار بكاتە سەر هەرێم و لەو دوو لایەنەشەوە تەواو لاواز و بێ شەخسیەتی بكات. داشكاندنی پارتی بەلای توركیادا، لە ترسی یەكێتی یە وەكو چۆن داشكاندنی یەكێتی بەلای ئێراندا لە ترسی پارتیە.. كە ئەم دیاردەیە لە دوا ئەنجامدا بە قازانجی توركیا و ئێرانی داگیركەری كورد و بە زەرەری نەتەوەی كورد و تەنانەت پارتی و یەكێتیش دەشكێتەوە.
حاڵی حازر یەكێتی و پارتی، لە هەرێمدا خاوەنی سیاسەتێكی سەربەخۆ نین و جۆرە پاشكۆیەتیەكی ئێران و توركیایان پێوە دیارە.. دیارە ئەمەش باجی ململانێی تەسكی حیزبایەتی و شەڕە كورسی دەسەڵاتە و لە كیسەی میللەتی كورد دەدرێت!! بۆیە پێویستە هێزە سیاسیەكانی هەرێمی كوردستان تا زووە بە سیاسەتی خۆیاندا بچنەوە و قەناعەت بەزەرورەتی دەساودەسكردنی دەسەڵات بێنن تا بە نەفەسێكی نەتەوەییەوە، هێز و لەشكرێكی یەكگرتووی كوردستانی دابمەزرێت و تێكڕای كەناڵە حەیاتیەكانی هەرێم، لەسەر بنەما و بناغەی دامەزراوەیی بنیات بنرێتەوە و هەرێم بە نەفەسێكی دیموكراتیانەی دەوڵەتڕانیەوە بەڕێوەببرێت و ببێ بە ئەزموونێكی دەوڵەمەند بۆ ئایندەی كورد و كوردستان و لە هەرێمدا نموونەیەكی ئەرێنی ئەوتۆ پێشكەش بكەین، كە هەرێم سەنگ و ئیحتوبارێكی سیاسی وەها پەیدا بكات كە لە هاوكێشە سیاسیەكانی ناوچەكە و دنیادا حیسابی بۆ بكرێت..
بۆ نموونە، كارتی بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد لە باكوری كوردستاندا، یەكێكە لەو كارتانەی كە كەس لە هەرێم لەپێشتر نییە، بۆئەوەی زۆر بە جدی مامەڵەی لە گەڵدا بكات، مامەڵەكردنی ئەرێنی هەرێم لەگەڵ بزوتنەوەی ناوبراودا، خۆی لە خۆیدا، فاكتەرێكە بۆ كەمكردنەوەی گوشاری توركیا لەسەر هەرێم. چونكە هەرێم تائێستا ناتوانێ كارتی هەناردەكردنی وزە بۆ توركیا، وەكو گوشار بۆ سەر توركیا بەكاربێنێ. خۆ پەیماننامەی نێوان روسیا و توركیاش سەبارەت بە دامەزراندنی بۆری گواستنەوەی غازی سروشتی لە ڕێگای توركیاوە بۆ ئەوروپا، دەكاتە كارێك، ئەگەری گوشاری هەرێم، لەڕووی هەناردەكردنی وزەوە بۆ توركیا، تەواو كەم بێتەوە، دیارە روسیا و توركیا لەڕێگەی ئەم ڕێكەوتنە بە ناوەڕۆك ئابووری و بە شێوە سیاسیەوە پەیوەندییەكی هاوپەیمانی ڕكابەرن، هەر لایەكیان پەیامی سیاسی خۆشیان هەیە. توركیا دەیەوێ ناتۆ مل بۆ ئەجنداكانی ئەو لە سوریادا بدات. روسیاش دەیەوێ بە ئەوروپا بڵێ (قرم) بەشێكە لە روسیا و نەك بە قەیرانی ئۆكرانیای دروستكراوی ئەمریكا و ناتۆ، بگرە بە قەیرانی زۆر گەورەتریش چۆك دانادات و لە ڕێگەی ئەندامێكی زۆر هەستیاری ناتۆ وە، لە ڕووی ئابوویەوە بەسەر دنیا و ئەوروپا دا دەكرێتەوە. كە ئەمە لە ئەنجامدا گوشاری هەرێم لەسەر توركیا هێندە كەم دەكاتەوە كە بچێتە خانەی نەبووەوە.
باسی دووەم / 4- ئـێــــــران:
ئێران یەكێكە لەو وڵاتانەی كە لەگەڵ هەرێمی كودستان و چەندین وڵاتی تردا هاوسنوورە. لەسەر كەنداوی فارسە، گەرووی هورمزی بەدەستەوەیە، لە ڕووی سوپایی و ئابووریەوە لە وڵاتەكانی دەورووبەری بەتواناترە، ئەمە جگە لەوەی كە دۆستایەتی لەگەڵ زلهێزێكی وەكو روسیاشدا خۆشە. “هەڵبەتە كۆماری ئیسلامی ئێران، سەرباری ئەوەی بە خۆی و بە حوكمی هەڵكەوتە جوگرافیاییەكەیەوە پێگەیەكی ستراتیژی زۆر گرنگی هەیە، لە سۆنگەی هەندێ بارودۆخ و هەلومەرجی تایبەتی دەولیەوە گرینگی یە ستراتیژی و پێگە هەرێمایەتیەكەی، هێندەی دی زیادی كردووە، چونكە كەوتۆتە نێون دوو ناوچەی چەقی جەنگی جیهانییەوە دژی تیرۆر، واتە نێوان عێراق و ئەفغانستان” .23
ئێران جگە لە پێگە ستراتیژیە گرینگەكەی، توانایەكی سوپایی گەورەشی هەیە و هەژموونی تەواوی بەسەر كەنداوی فارس دا هەیە، و جەماوەرێكی شیعەی باشی لە زۆربەی وڵاتانی كەنداویش دا هەیە. حوزورێكی هەمەلایەنەی ئابووری، ئاینی و سیاسی ڕاستەوخۆیشی لە عێراقدا هەیە.” هەروەها پردی پەیوەندی نێوان ئاسیای ناوەندی و ڕۆژئاوای ئاسیاشە، كە لە ڕۆژهەڵاتەوە هاوسنووری ئەفغانستانە و لە ڕۆژئاوا وە هاوسنووری عێراقە ئەمە كردوویەتیە كارێك ڕۆڵێكی یەجگار گرینگ لە جەنگی جیهانی دژی تیرۆردا بگێڕێت، بە حوكمی ئەو پێگە جوگرافیاییەی كە دەڕوانێتە سەر عێراق و ئەفغانستان، بۆیە ئەمریكا ئەگەر نەتوانێ لە ڕێگای پاكستانەوە كۆمەكی لۆجستی بگەیەنێتە ئەفغانستان، ئەوا بۆ ئەو مەبەستە ناچارە پەنا وەبەر ئێران بەرێت” .24
ئێران بە گوێرەی توانا، لایەنی پیشەسازی و كشتوكاڵی و سوپایی فەرامۆش نەكردوە و كاری بۆ پەرەپێدانیان كردووە و جۆرە پێشكەوتنێكی پێو دیارە… بە هەر حاڵ لێرەدا زیاتر پەیوەندی ئێران و هەرێم مەبەستە. پەیوەندی هەرێم و ئێران لە ڕووی ئابووری و بازرگانیەوە، تەقریبەن هەمان پەیوەندی هەرێم و توركیایە. ئێرانیش وەكو توركیا، لە ڕێگەی لایەن و حزبێكی كوردیەوە جێ پێیەكی بۆ خۆی كردووەتەوە و لەو ڕێگەیەوە ئەجندای سیاسی خۆی لە هەرێم پیادە دكات، كە یەكێك لەو ئەجندایە ركابەری یە لەگەڵ توركیادا و كاركردنە بۆ كەم كردنەوەی هەژموونی توركیا لە دەڤەری هەرێم دا.
ئێران بە تیرێك چەندین نیشان دەشكێنێ، هەڤڕكی سیاسەتی توركیا لە هەرێم دا دەكات و كۆسپی دەخاتە ڕێگا، كورد لە سوونەی عێراق دادەبڕێت، تا بەرەیەك لەگەڵ سوونە دا دژی شیعە دروست نەكات.. ئەمە جگە لەوەی ئەگەری یەكێتی كوردیش لە هەرێم دا بە تەواوەتی دەسڕێتەوە كە ئەمە هەڕەشەیەكی پڕ مەترسیە لە ئەزموونی دەسەڵاتڕانی هەرێم. دیارە توركیا و ئێران هەریەكەیان ئامانجی تایبەتی خۆی لە عێراقدا هەیە سەبارەت بە ئەزموونی دەسەڵاتڕانی هەرێمیش هەگیز دۆستانە مامەڵەی لەتەكدا ناكەن، چونكە بەخۆیان كێشەی كوردیان هەیە و سەركەوتنی ئەزموونی سیاسی هەرێم دەبێتە هاندەرێك بۆ كوردی هەردوو كوردستانی باكوور و ڕۆژهەڵات. بۆیە هەرێم لەسەرێتی زیرەكانە گەمە بەم كارتە گرینگ و هەستیارە بكات، تاكو وەكو هێزێكی كارا لە هاوكێشەی هێزی ناوچەكەدا حیسابی بۆ بكرێت.
ئێران وڵاتێكی فرە نەتەوە و كەلتوورە، جگە لە هەردوو مەزهەبی شیعە و سوونە، زۆر وردە مەزەبان و تیرە و تایفەی ئاینی جیاوازی تیایە. شیعە و سووننە، بە زەقی و بە پەنهانی كێشمەكێش و ململانێیان لە نێواندایە، شیعە دەستیان بەسەر هەموو دەسەڵاتەكانی ئێراندا گرتووە، سووننە هەست بە مەغدوریە دەكەن، ئەگەر پشتیوانی بكرێن دەتوانن لە باری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەوە نائارامی بۆ ئێران دروست بكەن، وەختێ نائارامی ناوخۆیی بۆ ئێران دروست ببێ، ئیدی نای پەرژێ بە ئاسانی پەلوپۆ بۆ دەرێی خۆی بهاوێژێ.. واتە هەرێم دەتوانێ لە هەردوو خەتی مەزەبی و نەتەوەییشەوە گەمەی سیاسی خۆی بكات و سنوورێك بۆ تەشەنەكردنی زێدەگاڤیەكانی ئێران دابنێ، دیارە ئەمەش بەبێ توانای ئابووری و سوپایی پێشكەوتوو پلانی دروست و سەركردایەتیەكی یەك دەنگ و یەك گوتار و كارامە و لێزان هەرگیز نایەتە دی….
درێژەی هەیە…