چ جۆرە شۆڕشێک پێویستە؟

تۆماس پاینی ڕادیکاڵ لە ساڵی ١٧٩١دا ڕایگەیاند: “ئەمە سەردەمی شۆڕشەکانە، سەردەمێک کە دەکرێت چاوەڕوانی هەموو شتێکی لێ بکرێت.” پاین خۆی لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٧٧٠دا بەشداری لە شۆڕشی ئەمریکا دژی حوکمی بەریتانیا کردبوو، هەروەها لە شۆڕشی گەورەی فەرەنسا لە ساڵی ١٧٨٩دا ڕۆڵی هەبوو.

لەو سەردەمەدا پاشایەتییەکان ڕووخان. ئەو باج و سزا دڕندانانەی کە لەلایەن کەنیسە و ئەرستۆکراسییەوە بەسەر خەڵکدا سەپێنرابوون، هەڵوەشایەوە. بیرۆکە نوێیەکانی دیموکراسی، ئازادی و مافەکانی مرۆڤ گیانیان بە بەر خەڵکدا کردەوە. ئەم شۆڕشانە ئەو هەلومەرجەیان خوڵقاند کە تێیدا شێوازی ڕێکخستنی سەرمایەدارانە بوو بە شێوازی زاڵ لە کۆمەڵگەدا. لە ئەوروپا، چینێکی نوێ لە پیشەسازان و بەرهەمهێنەران —بۆرژوازی— سامان و دەسەڵاتێکی زۆریان کۆکردبووەوە و کۆنترۆڵی ئابوورییان لە ناو چوارچێوەی کۆمەڵگەی کۆندا گرتبووە دەست.

بەڵام بۆرژوازی خەریک بوو لە ناو کۆت و بەندە سیاسییەکانی سیستەمی کۆنی دەرەبەگایەتیدا دەخنکا. ئەو چینە داوای پێشکەوتنی تەکنیکی و بازاڕی ئازادی دەکرد، نەک خرافات و کۆنترۆڵی خێڵەکی و مۆنۆپۆڵکردن. چینی دەسەڵاتداری دەرەبەگی کە ڕووبەڕووی داڕمان ببووەوە، بە ویستی خۆی دەسەڵاتی جێنەدەهێشت. وەک مارکسیستەکان دەڵێن، پێویست بوو شۆڕشێکی سیاسی ڕوو بدات تاوەکو ڕێگرییەکان لە بەردەم گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتیی بۆرژوازی لاببات.

شکستپێهێنانی ڕژێمی کۆن پێویستی بە جووڵاندنی جەماوەر هەبوو بە بەڵێنی گۆڕانکاریی گەورە. شۆڕشی فەرەنسا حوکمی ڕەهای پاشایەتی و کۆیلایەتی هەڵوەشاندەوە و گورزێکی کوشندەی لە چەوساندنەوەی کەمینە ئایینییەکان وەک جووەکان وەشاند. زەوییە گەورەکانی دەرەبەگەکان و کەنیسە بەسەر جوتیاراندا دابەشکران. بەڵام هەر کە بۆرژوازی گەیشتە دەسەڵات، پشتی کردە بەڵێنەکانی و نەیتوانی یەکسانیی سیاسی بۆ کۆیلەکان، ژنان و ئەو کرێکارانەی سامانی کۆمەڵگەیان بەرهەم دەهێنا دابین بکات. ئازادی لە ستەمکاری باشتر بوو، بەڵام مافە سیاسییەکان نەیاندەتوانی سکی منداڵە برسییەکان تێر بکەن.

کارڵ مارکس و فریدریک ئەنگڵس تێگەیشتنێکی قووڵیان هەبوو؛ ئەوان لەودیو بۆرژوازییەوە سەیری توانای چینی کرێکاری نوێیان دەکرد وەک هێزێکی شۆڕشگێڕی ڕاستەقینە. تیۆرییەکەی ئەوان لە کاتی شەپۆلی ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٨٤٨دا لە ئەوروپا و ئەمریکا تاقیکرایەوە. ناوەندی شۆڕشەکە دیسانەوە پاریس بوو. لە شوباتی ١٨٤٨دا، جەماوەر ڕژانە سەر شەقامەکان و داوای نەمانی پاشایەتییان کرد. پاشا لویس فیلیپ ناچار کرا دەسەڵات جێبهێڵێت و کۆمار ڕاگەیەنرا. هەموو کۆتوبەندەکان لەسەر ڕۆژنامە و کۆبوونەوە سیاسییەکان لادران.

بەڵام تا مانگی حوزەیران، خەڵک تەنها داوای ئازادیی سیاسییان نەدەکرد، بەڵکو داوای چاکسازیی ئابوورییان دەکرد —ئەمەش زیاتر بوو لەوەی حکومەتە نوێیەکە ئامادە بوو بیدات. بۆرژوازی کە لە نێوان پاشایەتی و داواکارییە ئابوورییەکانی هەژارانی شاردا مابووەوە، بڕیاری دا ناوچە کرێکارییەکان بۆردومان بکات. “ڕۆژانی حوزەیران”ی خوێناوی بوو بە هۆی کوژرانی ٣٠٠٠ کەس و دەستگیرکردنی ١٥٠٠٠ یاخیبوو —ئەو کەسانەی کە بە ئازایەتیی خۆیان ئەو حکومەتە نوێیەیان هێنابووە سەر کار.

وەک لیۆن تڕۆتسكی نووسیویەتی، بۆرژوازی “نەک هەر شکستی هێنا لە ڕابەرایەتیکردنی جەماوەر بۆ ڕووخاندنی سیستەمی کۆن، بەڵکو پشتی دایە ئەو سیستەمە بۆ ئەوەی بەرپەرچی ئەو جەماوەرە بداتەوە کە پاڵیان پێوە دەنا بۆ پێشەوە.” دواتر لویس پۆناپارت بوو بە سەرۆکی فەرەنسا. مارکس نووسیویەتی کە پۆناپارتی یەکەم کارەسات بوو، بەڵام دووەمیان تەنها شانۆگەرییەکی گاڵتەجاڕانەیە.

شۆڕشەکانی ١٨٤٨ تێگەیشتنی مارکسیان سەبارەت بە داینامیکی شۆڕشە سیاسییەکان و سنوورداربوونیان ڕوون کردەوە. ئەو پێی وابوو بۆرژوازی کاتێک ڕووبەڕووی چالاکیی سەربەخۆی چینی کرێکار دەبێتەوە، ئامادەیە لەگەڵ دوژمنە کۆنەکەی خۆی (دەرەبەگەکان) یەکبگرێت نەک لەگەڵ هاوپەیمانە هەژارەکانی دوێنێی. مارکس لە ١٨٤٩دا نووسی: “هیچ کام لە شۆڕشە زۆرەکانی بۆرژوازی فەرەنسا لە ساڵی ١٧٨٩وە هێرشیان نەکردە سەر خودی سیستەمەکە. ئەوان دەسەڵاتی چینایەتی و کۆیلایەتیی کرێکارانیان هێشتەوە، تەنها فۆرمی سیاسیی ئەو دەسەڵاتە گۆڕدرا.”

ئەم شۆڕشانە دوای مارکسیش بەردەوام بوون. چینە دەسەڵاتدارەکان هەمیشە لە کێبڕکێدان و هەوڵ دەدەن پەیکەری سیاسی بەپێی بەرژەوەندیی باڵەکانی خۆیان دابڕێژنەوە. جارێ باڵی لیبراڵ و جارێ باڵی دیکتاتۆر یان فاشیست. سۆشیالیستەکان لەم ململانێیانەدا بێلایەن نین؛ ئێمە داوای زۆرترین ئازادی و دیموکراسی دەکەین کە لە ناو سەرمایەداریدا گونجاو بێت.

لە ساڵی ١٩٨٩دا، ئێمە پێشوازیمان لەو شۆڕشانە کرد کە دیکتاتۆرییەکانی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتیان ڕووخاند. دیوارەکان ڕووخان و دیکتاتۆرەکان لەناوچوون. بەڵام ئەوە شۆڕش نەبوو دژی سۆشیالیزم، چونکە ئەو ڕژێمانە لە ڕاستیدا “سەرمایەداریی دەوڵەتی” بوون کە تێیدا حیزب و بیرۆکراسی وەک سەرمایەدارێکی بەکۆمەڵ کرێکارانیان دەچەوساندەوە. شۆڕشەکانی ١٩٨٩ سیستەمی سیاسییان گۆڕی بۆ دیموکراسیی لیبراڵ، بەڵام دەسەڵاتی ئابووری و کۆمەڵایەتییان لە چینێکەوە بۆ چینێکی تر نەگواستەوە؛ زۆربەی بەرپرسە کۆنەکان تەنها بەرگی خۆیان گۆڕی و بوون بە بەڕێوەبەری کۆمپانیا تایبەتەکان.

شۆڕشە سیاسییەکان گرنگن، بەڵام سنووردارن بۆ گۆڕینی گروپێک لە ناو چینی دەسەڵاتدار بە گروپێکی تر. بەڵام هەر خەباتێکی سیاسی دەتوانێت ببێتە دەرفەتێک بۆ ئەوەی کرێکاران داواکارییەکانی خۆیان بەرز بکەنەوە. مارکس باسی لە “شۆڕشێکی سیاسی بە ڕۆحێکی کۆمەڵایەتییەوە” دەکرد. شۆڕشی کۆمەڵایەتی واتە گۆڕینی شێوازی بەرهەمهێنان. وەک ئەنگڵس دەڵێ: “هەر شۆڕشێکی ڕاستەقینە کۆمەڵایەتییە، چونکە چینێکی نوێ دەهێنێتە سەر کار بۆ ئەوەی کۆمەڵگە لەسەر وێنەی خۆی دابڕێژێتەوە.”

بەهاری عەرەبی و ڕاپەڕینەکانی ئەم دواییەی گەنجان (Gen Z) نیشانی دەدەن کە شۆڕشی سیاسی و ئابووری پێکەوە گرێدراون. بەڵام شۆڕشی سۆشیالیستی کە ئێمە دەمانەوێت، جیاوازە. ئەمە شۆڕشی زۆرینەیە بۆ بەرژەوەندیی زۆرینە. چینی کرێکار تەنها ئەو کاتە دەتوانێت کۆتایی بە چەوسانەوەی خۆی بهێنێت کە کۆتایی بە هەموو جۆرە چەوسانەوە و سوکایەتییەک بهێنێت بۆ هەموو مرۆڤایەتی.

بۆرژوازی سەرەتا سامانی کۆکردەوە و پاشان دەسەڵاتی سیاسی گرت؛ بەڵام کرێکاران دەبێت سەرەتا دەسەڵاتی سیاسی بگرنە دەست تا بتوانن کۆنترۆڵی بەرهەمهێنان بکەن. ئەمەش پێویستی بە ڕێکخراوبوونێکی پتەو و بەهێز هەیە. کرێکاران لە مێژوودا سەلماندوویانە کە دەتوانن ڕێکخراوی نوێ وەک “شوراکان” دروست بکەن بۆ بەڕێوەبردنی دیموکراسییانەی کۆمەڵگە. ئەمڕۆ ئەرکی ئێمە دروستکردنی حزبێکی شۆڕشگێڕە کە ئامادە بێت بۆ ئەو دەرفەتە مێژووییانەی لە پێشمانن تاوەکو مرۆڤ لە کۆت و بەندی سەرمایە ڕزگار بکەین.

ئەم وتارە بە دەستکارییەوە لەلایەن توانا محەمەد نوری کراوەتە کوردی
١٩ی نیسانی ٢٠٢٦

سەرچاوە:
https://socialistworker.co.uk/in-depth/what-sort-of-revolution-is-needed/