توانا محمەد نوری: هۆکاری هەرە بنەڕەتی و ستراتیژیی ئەم شەڕە، کێبڕکێی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و چینە بۆ دیاریکردنی “نەزمی نوێی جیهانی”. دیمانەی بۆپێشەوە لەگەڵ هاوڕی توانا محەمەد نوری سەبارەت” بە هۆکارەکانی جەنگی نیوان ئەمریکا و ئیران، ئایندەی جەنگ و دانوستاندن و کاریگەرییەکانی”
سەرەتا سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە و دەستانخۆش بێت هەر ژمارە و بابەتێکی هەستیار هەڵدەبژێرن بۆ تیشکخستنە سەری:
بۆپێشەوە: بۆپێشەوە: لە کۆتایی مانگی دووەوە ئەمریکاو ئیسرائیل هیرشیان کردە سەر ئیران، پاساوی ئەم جەنگەیان بۆ بەرگرتن بە “چەکی ئەتۆمی، سنورداکردنی توانای چەکی بالیستیکی، کۆتاییهێنان بە هێزە پرۆکسیەکانی لە ناوچەکە،…” و، هاوکات لە ئیستادا کردنەوەی دەروی هۆرمزی بۆ زیاد بووە، ئەو پاساوانە تا چەندە هۆکاری سەرەکی و دەسپێکی ئەم جەنگەن؟ و ئیوە لاتان وایە هۆکاری سەرەکی ئەم جەنگە چییە؟
توانا محەمەد نوری: بۆ وەڵامدانەوەی پرسیاری یەکەم دەتوانین بڵێین کە ئەم ململانێیە تەنها کێشەیەکی ناوچەیی نییە، بەڵکو شەڕێکی جیهانیی فرەڕەهەندە. هۆکارەکان لە سێ ئاستی سەرەکیدا چڕ دەبنەوە.
١. ئاستی جیهانی: ململانێی ئەمریکا و چین (سەنگەری پێشەوە)
هۆکاری هەرە بنەڕەتی و ستراتیژیی ئەم شەڕە، کێبڕکێی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و چینە بۆ دیاریکردنی “نەزمی نوێی جیهانی”.
- ئێران وەک سەنگەری چین: واشنتۆن ئێران وەک “سەنگەری پێشەوە”ی چین دەبینێت. ئامانجی ئەمریکا تەنها لاوازکردنی ئێران نییە، بەڵکو دەیەوێت تاران لە هاوپەیمانیی ڕۆژهەڵات (چین و ڕووسیا) داببڕێت و بیخاتەوە ژێر ڕکێفی خۆی تاوەکو وەک بەربەستێک دژی هەژموونی چین بەکاریبهێنێت.
- ستراتیژی “گۆڕینی ڕەفتار”: ئەمریکا ڕەنگە بەدوای دیموکراسییەوە نەبێت، بەڵکو ڕازییە بە هەمان سیستم بە مەرجێک “دەموچاوەکان” بگۆڕێن بۆ کەسانێک کە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا بپارێزن و پشت لە چین بکەن.
- تەڵەی ماندووکەر و تایوان: چین ئامادەیە ئێران وەک “سەرقاڵکەرێک” بەکاربهێنێت تاوەکو ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گیر بخوات و سەرنجی لەسەر ئاسیا و دەریای باشووری چین نەمێنێت، ئەمەش دەرفەت دەداتە چین بۆ دەستبەسەرداگرتنی تایوان.
٢. ئاستی ناوچەیی: هەژموون و ئاسایشی ئیسرائیل
لێرەدا ململانێکە ڕەهەندێکی جیۆپۆلیتیکی و ئایدیۆلۆژی وەردەگرێت:
- کێبڕکێی باڵادەستی: ململانێ لەسەر ئەوەیە کێ بڕیارەدەری یەکەم بێت لە ناوچەکەدا. ئەمریکا و ئیسرائیل دەیانەوێت نەزمێک بچەسپێنن کە بەرژەوەندییەکانیان بپارێزێت، لە بەرامبەردا ئێران لەرێگەی بریکارەکانی (میلیشیاکان) لە عێراق، سوریا، لوبنان و یەمەن هەوڵی تێکشکاندنی ئەو هەژموونە دەدات.
- چەکی ئەتۆمی وەک هێڵی سوور: بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران هاوسەنگیی هێز دەگۆڕێت و دەستوەردانی سەربازیی ڕۆژئاوا سنووردار دەکات، هەر بۆیە ئیسرائیل ئەمە وەک “هەڕەشەی بوون” دەبینێت و هەوڵی بێناچارکردنی ئێران دەدات.
- پاشکۆیەتی ئەوروپا: ئەمریکا بە ئەنقەست ئەوروپای بە شەڕی ئۆکرانیاوە سەرقاڵ کردووە تاوەکو نەبنە یاریزانێکی کاریگەر لەم هاوکێشەیەدا و تەنها وەک “تەماشاکارێکی نیگەران” بمێننەوە کە باجی شەڕەکە (کۆچبەر و گرانی وزە) دەدەن.
٣. ئاستی ئابووری و کۆمەڵایەتی: وزە و سەرکوتکردنی ئیرادە ئەم بەشە پەیوەندی بە شادەماری ژیانی جیهان و ئیرادەی گەلانەوە هەیە:
- شەڕی ڕێڕەوەکانی وزە: کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز وەک کارتێکی فشار بەکاردێت. ئەمریکا دەیەوێت شادەماری ئابووریی چین (کە نەوتە) لاواز بکات، لە کاتێکدا چین پێویستی بەو وزە هەرزانەیە بۆ پاراستنی گەشە ئابوورییەکەی.
- تەکنەلۆژیای سەرکوتکردن: هاوپەیمانیی چین و ئێران تەنها ئابووری نییە، بەڵکو گواستنەوەی تەکنەلۆژیای چاودێرییە (ناسینەوەی دەموچاو و کۆنترۆڵی ئینتەرنێت) بۆ بێدەنگکردنی ناڕەزایەتییە ناوخۆییەکانی ئێران.
- کوشتنی ئیرادەی خەڵک: شەڕ دەبێتە باشترین بیانوو بۆ “ویلایەتی فەقیهـ” تاوەکو داواکارییەکانی خەڵک (وەک شۆڕشی ژینا) بخنکێنێت و هەر دەنگێکی ئازادیخواز بە “خیانەت” ناوزەد بکات. لە کاتی جەنگدا، داواکاریی “ئازادی و نان” دەگۆڕێت بۆ “مانەوە و نەمردن”، ئەمەش بزووتنەوە مەدەنییەکان بۆ چەندین ساڵ پەکدەخات.
هۆکاری سەرەکی ئەم شەڕە، دابەشکردنەوەی دووبارەی جیهانە لە نێوان جەمسەری ڕۆژئاوا (ئەمریکا) و ڕۆژهەڵات (چین)، کە تێیدا ئێران تەنها مەیدانی یەکلاکردنەوەی ئەم هەژموونەیە. ئەم شەڕە تەنها بۆ چەک نییە، بەڵکو بۆ گۆڕینی نەخشەی وزە و سیاسیی جیهانە بە جۆرێک کە بەرژەوەندیی زلهێزەکان بپارێزرێت، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی وێرانبوونی ناوچەکە و پارچەپارچەبوونی کۆمەڵگەکان بێت.
بۆپێشەوە: بۆپێشەوە: گەروی هۆرمز نە لەدەسپێکی جەنگ و نە لەپاساوەکانی ئەمریکادا، بوونی نەبوو…. داخستنی ئەم دەرووە تاکتیکی ئیران بوو بۆ هێنانەگۆری جەنگی وزە، ئەم تاکتیکە چ گۆرانێکی بەسەر رەوتی جەنگ و ئامانجەکانی ئەمریکادا هێنا؟
توانا محەمەد نوری: گەرووی هورمز یەکێکە لە گرنگترین ڕێڕەوە ئاوییەکانی جیهان، کە کەنداوی عەرەبی بە دەریای عومان و زەریای هیندۆسی دەبەستێتەوە. ئەم گەرووە بە “شا دەماری” وزەی جیهان دادەنرێت، چونکە نزیکەی ٢٠٪ بۆ ٣٣٪ی هەموو بازرگانی نەوتی خاوی جیهان و زۆربەی هەناردەی غازی سروشتی قەتەر و نزیکەی ٣٠٪ی پێداویستی پەینی جیهانی بەوێدا تێدەپەڕێت. هەر جۆرە پەککەوتن یان داخستنێکی ئەم گەرووە کاریگەرییەکی قووڵ و خێرا لەسەر ئابووری و ئاسایشی جیهان دروست دەکات، بەتایبەتی بۆ وڵاتانی بەکارهێنەری وەک چین، ژاپۆن، هیندستان و کۆریای باشوور.
بەپێی پێشهاتە نوێیەکانی ساڵی ٢٠٢٦، گرژییە سەربازییەکان لە ناوچەکە گەیشتوونەتە ئاستێکی مەترسیدار، کە بووەتە هۆی ئەوەی گەرووەکە لە ڕووی بازرگانییەوە بە “ناجێگیر” دابنرێت. هەوڵەکانی گەمارۆی دەریایی و گرژییە سەربازییەکان بوونەتە هۆی وەستانی جووڵەی کەشتییە بارهەڵگرەکان، ئەمەش کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر بازاڕەکانی وزە و خۆراک داناوە. داخستنی گەرووی هورمز دەبێتە هۆی شۆکێکی ئابووری جیهانی، بەرزبوونەوەی نرخی وزە، قەیرانی خۆراک بەهۆی پەککەوتنی هەناردەی پەین، و داڕمانی بازاڕە داراییەکان بەهۆی بێ متمانەییەوە.
لە ڕووی سیاسی و ئەمنییەوە، داخستنی گەرووەکە دەبێتە هۆی دروستبوونی هاوپەیمانی نوێ و گەڕان بەدوای ڕێگەی جێگرەوە بۆ گواستنەوەی وزە، وەک بۆرییەکانی نەوت کە دەچنە سەر دەریای سوور و دەریای عەرەب. بەڵام ئەم ڕێگایانە ناتوانن بە تەواوی جێگەی توانای گەرووی هورمز بگرنەوە. بە گشتی، داخستنی گەرووی هورمز تەنها کێشەیەکی ناوچەیی نییە، بەڵکو هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر سەقامگیری ئابووری جیهان و کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک لە هەموو جیهان دەبێت.
بۆپێشەوە: ئاینندەی ئەم جەنگە چۆن دەبینن؟ ئایا ئەم جەنگە دەتوانێت کۆتایی بەدەسەڵاتی ولایەتی فەقییە بهێنێت؟ ئەڵتەرناتیفی داهاتوو چی دەبێت؟
توانا محەمەد نوری: لەوانەیە شەڕەکە کۆماری ئیسلامی بڕوخێنێت، بەڵام هۆشداری دەدرێت کە “ڕوخاندن لە سەرەوە” (بە دەستی ئەمریکا) بە واتای ئازادی نییە. ئەلتەرناتیڤی ئەمریکا بۆ ئێران لەوانەیە ڕژێمێکی تری دەستنیشانکراو یان تائیفی بێت کە کۆمەڵگە بەرەو پارچەپارچەبوون ببات. ئازادی ڕاستەقینە تەنها کاتێک دێت کە خەڵک خۆیان لە خوارەوە و بە شۆڕشێکی جەماوەری کۆتایی بە ڕژێم بهێنن، نەک بە موشەکی بیانی.
١. ئەگەری ڕووخان و مەترسییەکانی دەستێوەردانی دەرەکی لەوانەیە شەڕەکە ببێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی سیاسیی ئێستا و کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی “ویلایەتی فەقیهـ”، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە ئازادی و سەقامگیری بەدوای خۆیدا دەهێنێت. مێژووی دەستێوەردانە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا نیشانی داوە کە “ڕووخاندن لە سەرەوە” و بە موشەکی بیانی، زۆرجار تەنها دەسەڵاتەکان دەگۆڕێت بەبێ ئەوەی بنەماکانی ستەمکاری لەناو ببات. ئەم جۆرە گۆڕانکارییانە لەبری بنیاتنانی دەوڵەتێکی دیموکراسی، زۆرجار دەبنە هۆی دروستبوونی بۆشاییەکی ئەمنی گەورە.
٢. ئەلتەرناتیڤی دەستنیشانکراو و مەترسیی پارچەپارچەبوون ئەو ئەلتەرناتیڤەی کە لە لایەن هێزە بیانییەکانەوە بۆ ئێران ئامادە دەکرێت، لەوانەیە ڕژێمێکی تری دەستنیشانکراو یان تائیفی بێت کە تەنها لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئەواندا کار بکات. مەترسیی گەورە لەوەدایە کە ئەم جۆرە گۆڕانکارییە کۆمەڵگەی ئێران بەرەو پارچەپارچەبوونی نەتەوەیی و مەزهەبی ببات، بە شێوەیەک کە وڵاتەکە بکەوێتە ناو بازنەیەکی داخراوی شەڕی ناوخۆیی و کێبڕکێی تائیفی، ئەمەش هەمان ئەو مۆدێلە تاقیکراوەیە کە لە هەندێک وڵاتی تری ناوچەکەدا بینرا و تێیدا تەنها شێوەی چەوسانەوەکە گۆڕدرا.
٣. ئازادی ڕاستەقینە وەک بەرهەمی شۆڕشی جەماوەری ئازادی ڕاستەقینە و گۆڕانکاریی بنەڕەتی تەنها کاتێک بەدی دێت کە خەڵک خۆیان لە ناوەوە و لە ڕێگەی شۆڕشێکی جەماوەریی ڕێکخراوەوە کۆتایی بە ڕژێم بهێنن. گۆڕانکارییەک کە لە “خوارەوە” دەست پێ بکات، شەرعیەت لە ئیرادەی گەلەوە وەردەگرێت و دەتوانێت دامەزراوەی وا بونیاد بنێت کە مافی هەموو پێکهاتەکان بپارێزێت. تەنها بەم ڕێگەیە دەکرێت ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی دیکتاتۆری بکرێت، چونکە ئازادییەک کە بە دیاری لەسەر پشتی تانکی بیانی بێت، تەنها جۆرێکی ترە لە پاشکۆیەتی و هیچ کات نابێتە بنەمایەک بۆ سەربەخۆیی و کەرامەتی مرۆڤ.
بۆپێشەوە: بەشیک لە هێزە سیاسیەکان چ ئیرانی و چ کوردستانی، ئومێدی خۆیان بۆ روخاندنی جمهوری ئیسلامی و گەیشتن بەدەسەڵات بە جەنگی ئەمریکاو ئیسرائیل بەستۆتەوە، لەو بارەیەوە دەلێن چی؟
توانا محەمەد نوری: لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا دەمەوێ باس لەو هێزە ناسیۆنالیست و ڕاستڕەوانە بکەم (چ کوردی بن یان ئێرانی) کە ستراتیژی خۆیان لەسەر چاوەڕوانی بۆ شەڕی ئەمریکا بنیات ناوە. ئەم هێزانە ڕەخنەی توندیان لێ دەگیرێت، چونکە دەیانەوێت تەنها لە ڕێگەی دەستێوەردانی سەربازیی بێگانەوە بگەنە دەسەڵات. ئەوان لە ڕاستیدا بوونەتە پاشکۆ، چونکە هیچ بەرنامەیەکی ڕاستەقینەیان بۆ ڕزگاریی کرێکاران و خەڵکی هەژار پێ نییە؛ ئامانجیان تەنها جێگۆڕکێیە لەگەڵ ڕژێمی ئێستا، بێ ئەوەی دەستکاری سیستەمە چەوسێنەرەکە بکەن. ئەم چاوەڕوانییەیان تەنها هەڵەیەکی مێشک نییە، بەڵکو دەرەنجامی “ئاگاییەکی چەواشە” و بێئومێدییەکی قووڵە کە وای کردووە کۆمەڵگە چاوەڕێی “موعجیزە” بێت لە دەرەوە، لە کاتێکدا هێزە دەرەکییەکان نەک بەپێی ئەخلاق، بەڵکو تەنها بەپێی بەرژەوەندییە دارایی و جیۆپۆلیتیکییەکانی خۆیان دەجوڵێنەوە.
ستراتیژی هێزە گەورەکان لە ناوچەکەدا لەسەر “بەڕێوەبردنی قەیران” بنیات نراوە، نەک چارەسەرکردنی. بۆ ئەوان، هێشتنەوەی وڵاتێک بە “نیوەمردوو” باشترین بژاردەیە؛ واتە دەسەڵاتێک هەبێت کە لە دەرەوە لاواز و گوێڕایەڵ بێت، بەڵام لە ناوەوە ئەوەندە هێزی هەبێت کە بتوانێت جەماوەر سەرکوت بکات و سەرچاوەکان بەردەوام بن لە ڕژان بۆ ناو بازاڕی جیهانی. ئەو ئۆپۆزسیۆنەی کە چاوی لە دەستی ئەمریکایە، چونکە هیچ بنکەیەکی جەماوەریی مادی و ڕێکخراوەیی لەناو خەڵکدا نییە، ناچارە پەنا بباتە بەر “سیاسەتی نمایش” و کۆکردنەوەی لایک و فۆڵۆوەرز لە میدیاکاندا. ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە نەک هەر دۆخەکە ناگۆڕێت، بەڵکو بەهۆی “نامۆبوون” لە تواناکانی خۆی، گۆڕانکاریی ڕاستەقینە دوا دەخات و ئیرادەی خەڵک تەسلیمی بێگانە دەکات.
لە کۆتاییدا، دەبێت تێبگەین کە ئازادی و ڕزگاری بە دیاری لە دەرەوە نایەت. هەر گۆڕانکارییەک کە پشتی بە موشەکی بیانی و بەرژەوەندیی زلهێزەکان بەستبێت، تەنها جۆرێکی نوێ لە ژێردەستەیی بەرهەم دەهێنێتەوە. ئاگایی ڕاستەقینە ئەو کاتە دروست دەبێت کە جەماوەر تێبگەن کە دەبێت خۆیان “بکەری گۆڕانکاری” بن. ڕزگاریی ڕاستەقینە تەنها لە ناو جەرگەی کۆمەڵگا و لە ڕێگەی دروستکردنی هێزی بەکۆمەڵی خەڵک و گۆڕینی پەیوەندییە مادییەکانەوە دێت، نەک لە ڕێگەی ئەو هێزانەی کە دەیانەوێت لەسەر پشتی دەبابەکانی ئەمریکا و وەک پاشکۆیەک بگەنە کورسی دەسەڵات..
بۆپێشەوە: بۆپێشەوە: ئەم جەنگە چ کاریگەرییەکی لەسەر بزوتنەوەی نارەزایەتی بۆ روخاندنی رژێمی ئێران دەبێت؟
توانا محەمەد نوری: شەڕ گەورەترین دوژمنی بزوتنەوە شۆڕشگێڕانە و مەدەنییەکانی ناوخۆیە. پێش ئەوەی ئاڵۆزییە سەربازییەکان دەست پێبکەن، شەقامەکانی ئێران گۆڕەپانی ناڕەزایەتییەکی بەردەوام و پڕ لە وزەی خەڵک بوون کە تێیدا هاووڵاتیان بە ئازایەتییەوە داوای ئازادی، مافە بنەڕەتییەکان و گۆڕانکارییان لە سیستەمی حوکمڕانیدا دەکرد. بەڵام هەڵگیرسانی شەڕ ئەم دیمەنەی بەتەواوی گۆڕی و بووە هۆی پەکخستنی بزوتنەوەی ڕوخاندنی ڕژێم لەلایەن خەڵکەوە.
کاریگەرییە خراپەکانی شەڕ لەسەر بزوتنەوەی ناڕەزایەتی لەم خاڵانەدا کورت دەبنەوە:
١. سەپاندنی کەشی ئەمنی: کاتێک شەڕ دەست پێدەکات، ڕژێم دەرفەت دەقۆزێتەوە بۆ سەپاندنی کەشێکی “ئەمنی” توند. لەم دۆخەدا، هەر دەنگێکی ناڕەزایەتی ناوخۆیی بە “سیخوڕی”، “خیانەت” و “هاوکاری لەگەڵ دوژمن” ناو دەبرێت، ئەمەش دەبێتە پاساوێک بۆ سەرکوتکردنی توندتر و بێدەنگکردنی هەر دەنگێکی جیاواز.
٢. گۆڕینی ئەولەویەتی خەڵک: شەڕ وا دەکات خەڵک لەبری خەبات بۆ ئازادی و دیموکراسی، تەنها بیر لە “مانەوە” و “دابینکردنی نان” بکەنەوە. ترس و دڵەڕاوکێ جێگەی وزە و هیوای گۆڕانکاری دەگرێتەوە. کاتێک ماڵ و ژێرخانی وڵات وێران دەبێت و ژیانی هاووڵاتیان دەکەوێتە مەترسییەوە، کۆمەڵگە لە داواکاری سیاسییەوە بەرەو هەوڵدان بۆ ڕ رزگاربوون لە کارەساتە مرۆییەکان هەنگاو دەنێت.
٣. لاوازکردنی ئۆپۆزسیۆن و بەهێزکردنی دەسەڵات: جەنگ دەبێتە ئامرازێک بۆ پاشەکشەپێکردنی بزووتنەوە گەلییەکان. لە کاتی شەڕدا، دەنگی ناڕەزایەتییەکان کپ دەکرێن و لەبری ئەوە، تەنها لایەنگرانی دەسەڵات لە شەقامەکاندا دەبینرێن کە بە بیانووی پاراستنی نیشتمان پشتگیری حکومەت دەکەن. ئەمەش دەرفەت دەداتە دەسەڵات کە سەرنجی گشتی لەسەر کێشە ناوخۆییەکان و گەندەڵی و شکستی کارگێڕی لابدات بۆ سەر بەرەنگاربوونەوەی دوژمنی دەرەکی.
گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و درێژخایەن تەنها لە ڕێگەی بزووتنەوە جەماوەرییە مەدەنییەکانەوە دێتە دی، نەک لە ڕێگەی توندوتیژی و شەڕەوە. شەڕ تەنها دەرفەت بۆ دەسەڵات دەڕەخسێنێت تا کۆنترۆڵی خۆی توندتر بکات و داواکارییە ڕەواکانی گەل فەرامۆش بکات.
بۆپێشەوە: لە ئیستادا ئاگر بەستێک هەیە و گفتوگۆکان لە نێوان ئەمریکاو ئیران بەردەوامە، چۆن دەڕوانە ئەم ئاگر بەست و گفتوگۆیانە؟ ئایا ئەم گفتوگۆیانە بە ئاکام دەگەن، یان خولێکی تری جەنگ دەست پێدەکاتەوە؟
توانا محەمەد نوری: وتووێژ و شەڕ لە ڕاستیدا دوو ڕووی یەک دراون و هیچ کامێکیان لە پێناو بەرژەوەندیی خەڵکدا نین. ئەم دوو پڕۆسەیە وەک ئامرازێک لەلایەن “چەتە سیاسییەکانەوە” بەکاردێن بۆ یەکلاکردنەوەی کێشەکانیان و پاراستنی پێگەی خۆیان. کاتێک باس لە وتووێژی نێوان ئێران و ئەمریکا دەکرێت، پێویستە وەک مامەڵەیەکی سیاسی و بازرگانیی نێوان دوو هێزی دەسەڵاتخواز سەیر بکرێت، نەک وەک هەوڵێک بۆ چەسپاندنی ئاشتییەکی ڕاستەقینە و مرۆیی.
هەر جۆرە ڕێککەوتنێک کە لە ئەنجامی ئەم وتووێژانە بێتە ئاراوە، بە دڵنیاییەوە لەسەر حیسابی مافە سەرەتاییەکانی خەڵک و ئازادییەکان دەبێت. لەم جۆرە ساتوسەودا سیاسییانەدا، داواکارییەکانی جەماوەر بۆ دادپەروەری و گۆڕانکاری بنەڕەتی دەبنە قوربانیی بەرژەوەندییە کاتییەکانی دەسەڵاتداران. بۆیە خەڵک نابێت هیوایان لەسەر ئەم جۆرە دیپلۆماسییەتە هەبێت، چونکە مێژوو سەلماندوویەتی کە ڕێککەوتنی هێزە باڵادەستەکان تەنها بۆ قایمکردنی دەسەڵاتی خۆیانە.
لە کۆتاییدا، ئەم وتووێژانە بە هیچ شێوەیەک ناچنە خانەی بەرژەوەندیی خەڵکەوە، بەڵکو تەنها هەوڵێکن بۆ دابەشکردنی دەسەڵات، نفوز، و سەروەت و سامانی ناوچەکە. ئامانجی سەرەکی هەردوولا لەم پرۆسەیەدا، گەیشتنە بە هاوسەنگییەک کە تێیدا پشکی خۆیان لە کێکی دەسەڵات و ئابووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پارێزراو بێت، نەک هێنانەدی ژیانێکی باشتر و سەقامگیر بۆ هاووڵاتیان..
بۆپێشەوە: لە دۆخێکدا کە جەنگ سایەی بەسەر دنیاو ناوچەکەدا کردووە، چ ئەرکێک دەکەوێتە سەر چەپ و کۆمۆنیستەکان و بزوتنەوەی کرێکاریی؟
توانا محەمەد نوری: لە کاتی هەڵگیرسانی جەنگدا، ئەرکی سەرەکی هێزە جەماوەرییەکان و بزووتنەوەی ڕاستەقینەی خەڵک ئەوەیە کە پەیڕەوی لە “ستراتیژی سەربەخۆ” بکەن و نەبنە بەشێک لە ململانێی هێزە دەسەڵاتدارەکان. ئەم ئەرکانە لە چەند خاڵێکی بنەڕەتیدا کورت دەبنەوە:
١. نەخێر بۆ شەڕی هێزە دەرەکییەکان: دەبێت بە ڕاشکاوی دژی هەر دەستێوەردانێکی سەربازی و شەڕی دەوڵەتە زلهێزەکان بووەستینەوە کە ئامانجیان تەنها دابەشکردنی ناوچەکە و پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی خۆیانە. ئەم شەڕانە هیچ پەیوەندییەکیان بە ئازادی و دیموکراسییەوە نییە.
٢. نەخێر بۆ دەسەڵاتی سەرکوتکەری ناوخۆ: لە هەمان کاتدا کە دژی شەڕی دەرەکین، نابێت ڕێگە بدرێت دەسەڵاتی ناوخۆیی شەڕ وەک پاساوێک بۆ سەرکوتکردنی زیاتری خەڵک و درێژکردنەوەی تەمەنی خۆی بەکاربهێنێت. بەرژەوەندی خەڵک لەگەڵ مانەوەی سیستمێکی چەوسێنەردا نییە.
٣. ڕێکخستنی هێزی سەربەخۆی جەماوەری: گرنگترین ئەرک بریتییە لە بونیادنانی ڕێکخراو و ئەنجومەنی سەربەخۆ بۆ کرێکاران، زەحمەتکێشان و تەواوی خەڵکی ئازادیخواز. ئەم هێزە دەبێت ئامانجی گۆڕینی بنەڕەتیی سیستەمەکە بێت، بە جۆرێک کە ڕێگری بکات لەوەی وڵات لە دوای شەڕ بکەوێتە دەست هێزە پاشکۆکان یان ئەو گرووپانەی کە لەلایەن دەوڵەتە بیانییەکانەوە ئاڕاستە دەکرێن.
٤. پاراستنی ئیرادەی سەربەخۆ: ئەرکی ئێمە ئەوەیە ڕێگری بکەین لەوەی خەڵک ببێتە “سووتەمەنی” بۆ شەڕی نێوان دوو جەمسەری دەسەڵاتخواز کە هەردووکیان دژی بەرژەوەندییە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگەن. چارەسەر تەنها لە دەستی خودی خەڵکدایە کە وەک جەمسەرێکی سێیەم و سەربەخۆ بێنە مەیدان.
٥. گۆڕینی هاوکێشەکە: لەبری ئەوەی خەڵک لە نێوان “خراپ و خراپتر”دا یەکێک هەڵبژێرن، دەبێت خەبات بکەن بۆ کۆتاییهێنان بەو سیستمەی کە شەڕ و چەوسانەوە بەرهەم دەهێنێت. تەنها بەم شێوەیە دەتوانرێت داهاتوویەکی دوور لە وێرانی و پشتبەستوو بە دادپەروەری و ئیرادەی ڕاستەقینەی خەڵک دابین بکرێت.
لە کۆتاییدا دووبارە سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە.