لە ساڵڕۆژی دامەزراندنی حیزبی شیوعی عێراقدا؛ خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ناسنامەی سیاسی و چینایەتییەکەی…ئامادەکردن و نووسینی: توانا محەمەد نوری

حیزبی شیوعی عێراق لە ٣١ی ئازاری ساڵی ١٩٣٤ لە شاری بەغداد دامەزرا. ئەم دامەزراندنە بە یەکگرتنی چەند گرووپێکی مارکسیستی و بە سەرکردایەتی یوسف سەلمان یوسف (فەهد) بوو. لەو کاتەدا، مارکسیزم لە جیهاندا، بەهۆی کاریگەریی “کۆمینتێرن”ەوە، بەرەو ستراتیژییەتێکی “نەتەوەیی و دژە-ئیمپریالیستی” دەڕۆیشت. هەر لەبەر ئەوە، حیزبەکە لە سەرەتای دامەزراندنییەوە، لەبری ئەوەی وەک بزووتنەوەیەکی سەربەخۆی چینایەتی بۆ ڕووخاندنی سیستەمی سەرمایەداری دەربکەوێت، وەک ڕێکخراوێکی سیاسیی نوێ هاتە مەیدان کە ئامانجی سەرەکیی کۆکردنەوەی خەڵک بوو لە دەوری دروشمە نیشتمانییەکان و خەبات دژی دەسەڵاتی بەریتانیا.

بۆ ئەوەی لە ناسنامەی سیاسی و فیکریی حیزبی شیوعی عێراق تێبگەین، بەتایبەتی لە ڕوانگەی “کۆمۆنیزمی کرێکاری”یەوە کە پێیوایە کۆمۆنیزمی سەدەی بیستەم زیاتر بزووتنەوەیەکی “نەتەوەیی-ڕیفۆرمیستی” بووە نەک کرێکاری، ئەم تێڕوانینە ڕەخنەییە دەمانباتە سەر کۆمەڵێک دەرەنجامی شیکاری کە دەکرێت لەم ڕەهەندانەی خوارەوەدا کورتیان بکەمەوە.

ئەم مێژووە (١٩٣٤) تەنها سەرەتای خەباتێکی ڕێکخراوەیی نەبوو، بەڵکو چەسپاندنی ئەو بیرۆکە سیاسییە بوو کە پێی وابوو لە وڵاتێکی وەک عێراقدا، چینی کرێکار هێشتا ئامادە نییە بۆ سۆشیالیزم. بۆیە دەبوو سەرەتا وەک پاشکۆی “بۆرژوازیی نیشتمانی” بۆ چاکسازیی دیموکراتی و سەربەخۆیی سیاسی تێبکۆشێت. بەم پێیە، حیزبی شیوعی لە کاتی دامەزراندنییەوە لە بەغداد، ناسنامەی خۆی لە چوارچێوەی “نیشتمانپەروەری” و نوێخوازیی دەوڵەتیدا پێناسە کرد. ئەمەش وایکرد کە حیزبەکە لە بنەڕەتدا ببێتە نوێنەری ناڕەزایەتییەکانی “بۆرژوازیی بچووک” و ڕۆشنبیرانی شار، نەک ئامرازێک بۆ شۆڕشێکی کۆمۆنیستی کە ئامانجەکانی لە سنوورە نەتەوەیی و نیشتمانییەکان تێپەڕێت.

لە دیدگای لێنینیزمەوە، پرسی “ئامادەنەبوونی چینی کرێکار بۆ سۆشیالیزم” بە واتای ئەوە نایەت کە پێویست نەکات حیزبێکی کۆمۆنیست دابمەزرێت. بە پێچەوانەوە، لێنینیزم جەخت لەسەر ڕۆڵی “پارتە پێشڕەوەکە”(Vanguard Party) دەکاتەوە. ئەم پارتە وەک پێشەنگی چینی کرێکار و سەرچاوەی هۆشیاریی شۆڕشگێڕی کار دەکات، ئەرکی پەروەردەکردن، ڕێکخستن و سەرکردایەتیکردنی چینی کرێکاری لە ئەستۆیە بۆ گەیشتن بە ئامانجە سۆشیالیستییەکان. واتە، حیزب دروست دەکرێت بۆ ئەوەی چینی کرێکار “ئامادە” بکات، نەک چاوەڕێی ئامادەبوونی سروشتییانە بکات. هەروەها، بەپێی تیۆری “قۆناغەکان” کە حیزبی شیوعی عێراق کاری پێدەکرد، پێش شۆڕشی سۆشیالیستی، پێویست بوو قۆناغی “شۆڕشی نەتەوەیی-دیموکراتی” تێپەڕێنرێت. لەم قۆناغەدا، حیزب ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت لە خەبات دژی ئیمپریالیزم و دەرەبەگایەتی، بەمەش زەمینە بۆ گەشەپێدانی سەرمایەداریی نیشتمانی و پاشان شۆڕشی سۆشیالیستی خۆش دەکات.

یەکەم بەرنامەی سیاسیی فەرمیی حیزبی شیوعی عێراق کە بە ‘میساقی نیشتمانی – (الميثاق الوطني)’ ناسراوە، لە ساڵی ١٩٤٤ لە یەکەم کۆنفرانسی حیزبدا لەلایەن یوسف سەلمان یوسف (فەهد) پێشکەش کرا و لە ساڵی ١٩٤٥ لە یەکەم کۆنگرەی نیشتمانیدا پەسەند کرا. ئەم بەرنامەیە وەک وەرچەرخانێکی مێژوویی لە خەباتی سیاسیی عێراقدا دەبینرێت، چونکە کۆمەڵێک ئامانجی ڕادیکاڵ و پێشکەوتنخوازی لەخۆ گرتبوو کە بۆ ئەو سەردەمە زۆر نوێ بوون. میساقەکە جەختی لەسەر بەدەستهێنانی سەروەریی نیشتمانیی ڕاستەقینە و ڕزگاربوون لە هەژموونی کۆمپانیا بیانییەکان دەکردەوە، هاوکات داوای دامەزراندنی حکومەتێکی دیموکراتی و پەرلەمانێکی هەڵبژێردراوی دەکرد کە نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی گەل بکات. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، بەرنامەکە داوای دابەشکردنی زەوی بەسەر جوتیاران، پاراستنی مافی کرێکاران، و یەکسانیی تەواوی نێوان ژن و پیاوی دەکرد. هەروەها یەکێک بوو لە یەکەمین بەرنامە سیاسییەکان کە بە ڕاشکاوی داوای دابینکردنی یەکسانیی ڕاستەقینەی بۆ مافەکانی گەلی کورد و کەمایەتییە نەتەوەییەکانی تر دەکرد. ئەم میساقە تەنها کارنامەیەکی حیزبی نەبوو، بەڵکو وەک نەخشەڕێگەیەک بۆ گۆڕینی عێراق لە وڵاتێکی پاشکۆوە بۆ دەوڵەتێکی مۆدێرن و دادپەروەر سەیر دەکرا، کە دواتر بووە بنەمای زۆربەی ڕاپەڕین و جووڵانەوە جەماوەرییەکانی ساڵانی چل و پەنجاکانی سەدەی بیستەم.

کاتێک باس لە مێژووی حیزبی شیوعی عێراق دەکەین، زۆرجار وەک گەورەترین و کۆنترین هێزی مارکسیستی لە ناوچەکەدا دەناسرێت. بەڵام ئەگەر بە وردبینییەکی چینایەتی و لە گۆشەنیگای “کۆمۆنیزمی کرێکاری”یەوە سەیری بکەین، پرسیارێکی بنەڕەتی دێتە پێشێ: ئایا ئەم حیزبە نوێنەرایەتی بزووتنەوەی سۆشیالیستیی چینی کرێکاری دەکرد، یان تەنها ڕەوتێکی ڕادیکاڵی نێو بزووتنەوە “نەتەوەیی و دیموکراتییەکان” بوو کە بەرگێکی مارکسیستی پۆشیبوو؟

حیزبی شیوعی عێراق لەسەر بنەمای تیۆری “قۆناغەکان” کاری دەکرد. بەپێی ئەم تێڕوانینە، عێراق وڵاتێکی پاشکۆ و نیمچە-دەرەبەگ بوو، بۆیە دەبوو سەرەتا “شۆڕشی نەتەوەیی-دیموکراتی” ئەنجام بدرێت و پاشان بیر لە سۆشیالیزم بکرێتەوە. ئەم گوتارە، لە بنەڕەتدا، گوتارێکی مارکسیستیی کرێکاری نییە، بەڵکو ستراتیژییەتێکە کە چینی کرێکار دەکاتە پاشکۆی باڵە “نیشتمانییەکانی” بۆرژوازی. لەم ڕوانگەیەوە، حیزب لەبری ئەوەی بزووتنەوەیەکی سەربەخۆی کرێکاری بێت بۆ ڕووخاندنی سەرمایەداری، ببووە بزوێنەری گەشەپێدانی سەرمایەداریی نیشتمانی و ڕزگاریی نەتەوەیی.

لە دیدی ڕەخنەی ڕادیکاڵدا، مارکسیزم بزووتنەوەیەکی جیهانییە کە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و سیستەمی کرێگرتەیییە. بەڵام حیزبی شیوعی عێراق لە ساڵی ١٩٣٤ەوە، زیاتر وەک پارێزەرێکی سەرسەختی “سەروەریی نیشتمانی” و دژایەتی “داگیرکاری” دەرکەوت. ئەم دژایەتیکردنەی داگیرکاری نەک لە پێگەی دژایەتیکردنی سەرمایەداریی جیهانی، بەڵکو لە پێگەی “ناسیۆنالیزمێکی چەپ” بوو کە دەیویست عێراق وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە بازاڕی جیهانیدا جێگەی خۆی بکاتەوە. ئەمە وایکرد کە حیزب زیاتر لەگەڵ دروشمە نەتەوەییە عەرەبی و کوردییەکان ئاوێتە بێت، نەک لەگەڵ بەرژەوەندییە ڕاستەقینەکانی چینی کرێکار وەک چینێکی جیهانی.

ئەو مۆدێلە لە سۆشیالیزم کە حیزبی شیوعی عێراق بانگەشەی بۆ دەکرد، لە بنەڕەتدا بریتی بوو لە کۆنترۆڵکردنی ئابووری لەلایەن دەوڵەتەوە، پیشەسازیی نیشتمانی و چاکسازیی زەویوزار. لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمی کرێکارییەوە، ئەمە سۆشیالیزم نییە، بەڵکو “سەرمایەداریی دەوڵەتی”یە. ئامانجی ئەم بزووتنەوانە نەک نەمانی کاری کرێگرتە و کۆتاییهێنان بە چەوسانەوە، بەڵکو نوێکردنەوەی کۆمەڵگا و پەرەپێدانی ئابووریی نیشتمانی بوو لە ڕێگەی دەسەڵاتی دەوڵەتەوە. لێرەوە دەبینین کە ئامانجی حیزب لە چوارچێوەی ئامانجی “بۆرژوازیی بچووک” و ڕۆشنبیرانی ناڕازیی سەردەمی پاشایەتی و سەرەتای کۆماری تێنەدەپەڕی.

دیارە حیزبەکە ناوی “شیوعی” بوو وە لەناو کرێکارانی نەوت و شەمەندەفەردا جەماوەریی بوو (بۆ نموونە، لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٦٠کاندا ژمارەی ئەندامانی بە نزیکەیی ١٥,٠٠٠ کەس بووە)، بەڵام سەرکردایەتی سیاسی و بیرۆکەی فیکریی حیزبەکە لەژێر کاریگەریی “ڕۆشنبیرانی ڕادیکاڵ”ی نێو شارەکاندا بوو. ئەم ڕۆشنبیرانە زیاتر وەک نوێنەری ناڕەزایەتییە گشتییەکانی کۆمەڵگا دژی ستەم و پاشکۆیەتی دەردەکەوتن، نەک وەک نوێنەری شۆڕشگێڕی سۆشیالیستیی ناو کارگەکان. بۆیە حیزب لەبری ئەوەی ببێتە ئامرازی دەسەڵاتی سیاسیی کرێکاران، ببووە ئامرازێک بۆ فشارهێنان بۆ سەر دەسەڵات لە پێناو چاکسازیی دیموکراتی و کۆمەڵایەتیدا.

لە بەرامبەردا، کۆتا بەرنامەی سیاسیی حیزبی شیوعی عێراق کە لە کۆنگرەی یازدەهەمدا لە ساڵی ٢٠٢١ پەسەند کرا، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە ئاسۆ و ستراتیژییەتی حیزبەکەدا نیشان دەدات. لەم بەرنامە نوێیەدا، حیزب زیاتر جەخت لەسەر دامەزراندنی ‘دەوڵەتێکی مەدەنی و دیموکراتی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی’ دەکاتەوە، کە لەسەر بنەمای هاوڵاتیبوون و دوور لە پشکپشکێنەی تائیفی و نەتەوەیی بێت. بەرنامە نوێیەکە بایەخێکی زۆر بە پرسی گەندەڵی، چاکسازیی سیاسی، و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و ئازادییە گشتییەکان دەدات. هەروەها حیزب لەم قۆناغەدا زیاتر وەک هێزێکی نیشتمانیی ڕیفۆرمخواز دەردەکەوێت کە دەیەوێت لە ڕێگەی خەباتی مەدەنی و پەرلەمانییەوە گۆڕانکاری لە سیستەمی حوکمڕانیی عێراقدا بکات. ئەم گۆڕانکارییە لە بەرنامەی سیاسی لە ‘شۆڕشی کرێکاری’یەوە بۆ ‘دەوڵەتی مەدەنی’، نیشانەی گونجاندنی حیزبەکەیە لەگەڵ واقیعی نوێی عێراق و جیهان دوای ڕووخانی بلۆکی سۆشیالیستی، کە تێیدا دروشمە ئایدۆلۆژییە کلاسیکەکان جێگەی خۆیان بۆ داواکارییە مەدەنی و دیموکراسییەکان چۆڵ کردووە.

لە دیدگای کۆمۆنیزمی لێنینەوە، هەردوو بەرنامەی سیاسیی حیزبی شیوعی عێراق، چ میساقی نیشتمانیی ساڵانی چلەکان و چ بەرنامەی نوێی ٢٠٢١، لە بنەڕەتدا لە ئامانجە شۆڕشگێڕییەکانی کرێکار لایانداوە. لێنینیزم جەخت لەسەر پێویستیی دامەزراندنی پارتێکی پێشڕەوی کرێکاری دەکاتەوە کە ڕاستەوخۆ سەرکردایەتی شۆڕشی سۆشیالیستی بکات و دەسەڵاتی کرێکاران بچەسپێنێت، نەک پاشکۆیەتی بۆ بۆرژوازیی نیشتمانی یان تێپەڕاندنی قۆناغی دیموکراتی. میساقی نیشتمانی، بە جەختکردنەوەی لەسەر “شۆڕشی نەتەوەیی-دیموکراتی” و چاکسازیی دیموکراتی، چینی کرێکاری خستە ژێر باڵی بۆرژوازییەوە و ئامانجی ڕووخاندنی سەرمایەداریی دواخست. بە هەمان شێوە، بەرنامەی ٢٠٢١، بە گۆڕانی ئاراستەی حیزب بەرەو “دەوڵەتێکی مەدەنی و دیموکراتی” و خەباتی پەرلەمانی، بە تەواوی دەستبەرداری پرەنسیپە شۆڕشگێڕییەکانی لێنینیزم بووە و کەوتووەتە ناو چوارچێوەی ڕیفۆرمیزمی بۆرژوازییەوە. لەم دیدگایەوە، هیچ کام لەم بەرنامانە نوێنەرایەتیی ڕێبازی ڕاستەقینەی کۆمۆنیستی ناکەن کە ئامانجی کۆتاییهێنانە بە هەموو جۆرەکانی چەوسانەوە و دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی بێ چین.

لەبری ئەوەی حیزبێک بێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی بنەماکانی سەرمایەداری، حیزبێک بوو بۆ “مرۆڤانەکردن” و “نیشتمانیکردن”ی سەرمایەداری لە عێراقدا. دامەزراندنی ئەم حیزبە لە ساڵی ١٩٣٤، نەک وەک سەرەتای سەرهەڵدانی شۆڕشی سۆشیالیستی کرێکاری، بەڵکو وەک سەرەتای ڕێکخراوبوونی باڵی چەپی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی و دیموکراتیی عێراق دەبینرێت کە زمان و ئەدەبیاتی مارکسیستی بۆ گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانی خۆی بەکارهێناوە.

لەگەڵ هەموو ئەو ڕەخنە فیکری و سیاسییانەی کە ئاڕاستەی بیرۆکە و ستراتیژییەتی ئەم حیزبە دەکرێن، ناتوانرێت مێژووی پڕ لە قوربانی و خۆڕاگریی بێوێنەی ئەندامان و سەرکردەکانی فەرامۆش بکرێت. لە لوتکەی ئەم قوربانیدانەدا, ناوی “فەهد” (یوسف سەلمان یوسف) دەدرەوشێتەوە کە لە شوباتی ساڵی ١٩٤٩دا بە سەربەرزییەوە بەرەو پەتی سێدارە چوو. هەروەها، جەمال حەیدەری و سەلام عادل لە ساڵی ١٩٦٣دا لەگەڵ هاوڕێکانیان بە دروشمی ئازادییەوە گیانیان سپارد. ئەم خۆڕاگرییە جەستەیی و ئەخلاقییەی سەرکردەکانی حیزب لە بەردەم سێدارە و لە زیندانە تاریکەکاندا، حیزبی شیوعی عێراقی کردە قوتابخانەیەک بۆ پەروەردەکردنی نەوەیەک لە خەباتگێڕی ڕاستگۆ کە بۆ چرکەیەکیش لە خەبات دژی ستەمکاری و چەوسانەوە سڵیان نەکردەوە. جیاکردنەوەی “ڕەخنەی سیاسی لە پڕۆگرام” و “ڕێزگرتن لە فیداکاریی مرۆیی” پێویستییەکی مێژووییە؛ چونکە ئەو خوێنەی فەهد و هەزاران خەباتگێڕی تر لە پێناو گەیشتن بە جیهانێکی دادپەروەر ڕشتیان، بەشێکی دانەبڕاوە لە مێژووی شکۆمەندیی مرۆڤایەتی بۆ ڕزگاری، و نیشانەی ئەو باوەڕە قووڵە بوو کە دەیانویست لە ڕێگەیەوە کۆتایی بە ڕەنجی مرۆڤ بهێنن.

ئەگەر بە پێوەرە ستالینییەکان هەڵبسەنگێنرێت، حیزبی شیوعی عێراق حیزبێکی مارکسیستی بوو. بەڵام لە دیدی ڕەخنەیەکی “کرێکاری و سۆشیالیستی”یەوە، ئەم حیزبە بەشێک بوو لە جەمسەری “ناسیۆنالیزمی چەپ” لە جیهانی سێیەمدا. دامەزراندنی ئەم حیزبە لە ساڵی ١٩٣٤، نەک وەک سەرەتای شۆڕشی سۆشیالیستی، بەڵکو وەک سەرەتای ڕێکخراوبوونی باڵی چەپی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی و دیموکراتیی عێراق دەبینرێت کە زمان و ئەدەبیاتی مارکسیستی بۆ گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانی خۆی بەکارهێناوە.

سەرچاوەکان:

Iraqi Communist Party – Wikipedia

The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq – Hanna Batatu

Red Star Over Iraq: Iraqi Communism Before Saddam – Johan Franzén

The Iraqi Communists and Baathist Iraq – Country Studies (Library of Congress)

Red Flag Over Babylon: A Brief Overview of the Iraqi Communist Party