مانیفێستی کۆمۆنیست؛ تێکۆشان بۆ یەکسانی و کۆتاییهێنان بە کاری کرێگرتە لە کوردستاندا…توانا محەمەد نوری

ئەمڕۆ شەممە، ٢١ی شوبات، ساڵیادی بڵاوکردنەوەی “مانیفێستی پارتی کۆمۆنیست”ە لە ساڵی ١٨٤٨دا، کە لەلایەن کارڵ مارکس و فریدریک ئینگڵسەوە نووسرا و دواتر بوو بە ڕێبازی خەباتی “کۆمەڵەی نێودەوڵەتی کرێکاران”.

مارکس و ئینگڵس لە مانیفێستدا، لە شیکردنەوەی قووڵی سیستمی سەرمایەدارییەوە دەست پێ دەکەن و دەگەنە پلاتفۆرمێکی سیاسی کە تا ئەمڕۆش بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بۆ ئێمە لە کوردستاندا زیندووە. ئەوان تەنها باسی چاکسازی ناکەن، بەڵکو باس لە گۆڕینی بنەڕەتیی ژیان دەکەن.

مارکس و ئینگڵس جەخت لەوە دەکەنەوە کە نادادی بە تەمەنا و ناڕەزایەتیی پەرتەوازە کۆتایی نایەت. بۆ گۆڕینی ئەم واقیعە، خۆڕێکخستن یەکەمین و گرنگترین هەنگاوە. ئەوان دەڵێن کرێکاران و چەوساوەکان دەبێت وەک “چینێک” خۆیان ڕێکبخەن و پارتێکی سیاسیی پێشەنگ و پتەویان هەبێت. لە کوردستانی ئەمڕۆدا، کە دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری لە دەستی کەمینەیەکی قۆرخکاردایە، پێویستیمان بە پارتێکی سیاسیی پۆڵایین هەیە کە خاوەن تیۆرییەکی ڕوون و ئیرادەیەکی بەهێز بێت. پارتێک کە تەنها بۆ بەرژەوەندیی هەڵبژاردن یان چاکسازیی بچووک دروست نەبووبێت، بەڵکو ئامانجی سەرەکیی “کۆکردنەوەی هێزی پەرتەوازەی کرێکاران و زەحمەتکێشان” و “تێکشکاندنی قۆرخکاری سەرمایە” بێت. بەبێ ڕێکخستنێکی سیاسیی بەهێز کە نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی چەوساوەکان بکات، هەر هەوڵێک بۆ یەکسانی بە ناتەواوی دەمێنێتەوە.

یەکێک لە گرنگترین و قووڵترین داواکارییەکانی مانیفێست، هەڵوەشاندنەوەی سیستمی کاری کرێگرتەیە. لە کوردستانی ئەمڕۆدا، دەبینین چۆن ملیۆنان مرۆڤ مەجبوورن “هێزی کار”ی خۆیان بە نرخێکی کەم بفرۆشن تەنها بۆ ئەوەی بژین. لە کاتێکدا کرێکار، مامۆستا و فەرمانبەر هەموو تەمەن و وزەی خۆیان دەبەخشن، بەرهەمی ڕەنجەکەیان دەچێتە گیرفانی خاوەن کۆمپانیا و سەرمایەدارەکانەوە. هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێگرتە تەنها داواکارییەکی ئابووری نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە کاڵابوون ڕزگار بکات. مارکس دەڵێت تا ئەو کاتەی مرۆڤ ناچار بێت “خۆی بفرۆشێت” بۆ ئەوەی نەمرێت لە برسا، ناتوانێت بە ڕاستی ئازاد بێت.

مارکس و ئینگڵس پێمان دەڵێن: هەوڵدان بۆ یەکسانی بەبێ کۆتاییهێنان بەم سیستەمە مەحاڵە. کاری کرێگرتە واتە مرۆڤ وەک کاڵایەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. مانیفێست بانگەواز دەکات بۆ سیستەمێک کە تێیدا کارکردن، نەک بۆ دەوڵەمەندکردنی کەمینەیەک، بەڵکو بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی هەموو کۆمەڵگە بێت و بەرهەمی کار بۆ خودی بەرهەمهێنەران بێت.

نووسەرانی مانیفێست هەروەها پێشنیاری هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەتی زەوی و میراتیان کردووە. ئەگەر سەیری کوردستان بکەین، دەبینین چۆن نادادی لە لوتکەدایە؛ زەوییە گشتییەکان و کێڵگە نەوتییەکان کراون بە موڵکی چەند خێزان و کۆمپانیایەک، لە کاتێکدا گەنجانی ئێمە بۆ پارچە زەوییەک یان شوقەیەکی بچووک دەبێت دە ساڵ خزمەتی “کاری کرێگرتە” بۆ سەرمایەدارەکان بکەن. هەوڵ بۆ یەکسانی لێرەدا واتە گەڕاندنەوەی زەوی و سامانە سروشتییەکان بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکەی کە “خەڵک”ە.

داواکاری بۆ باجێکی پێشکەوتووانە لەسەر میرات و سامانی گەورە، ئەمڕۆ لە کوردستان زۆر پێویستە. لە کاتێکدا خەڵکی ئاسایی باجی ئاو و کارەبا و دوکانەکانیان لێ وەردەگیرێت، سەرمایەدارە قۆرخکارەکان و ئەوانەی سامانی ئەم وڵاتەیان بردووەتە بانکەکانی ئەوروپا و دوبەی، باج نادەن. مانیفێست پێشنیار دەکات سامانی ئەو کەسانەی لە بەرژەوەندیی گشتی هەڵدەگەرێنەوە و نادادی دروست دەکەن، دەست بەسەردا بگیرێت و بۆ خزمەتی گشتی بەکار بهێنرێت.

مارکس و ئینگڵس داوا دەکەن بانکەکان، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، هۆکارەکانی گواستنەوە و پەیوەندییەکان ببنە موڵکی گشتی. ئەمڕۆ لە کوردستان، ئەگەر ئەم بیرۆکەیە جێبەجێ بکرایە، دەبوو “کەرتی تەندروستی، کارەبا، ئینتەرنێت و سوتەمەنی” لەژێر دەستی کۆمپانیا حزبییەکان دەربهێنرایە و بخرایەتە خزمەت هەمووانەوە بە یەکسانی. جێبەجێکردنی خوێندنی بێبەرامبەر و باشتکردنی ژیانی منداڵان و قەدەغەکردنی کارپێکردنیان، تەنها بەم گۆڕانکارییانە دەکرێت.

مارکس و ئینگڵس دەڵێن: “ئێوە تۆقاون لەوەی کە ئێمە دەمانەوێت خاوەندارێتی تایبەت لادەبەین.” بەڵام ڕاستییەکەی ئەوەیە لە کۆمەڵگەی ئێستای ئێمەدا، خاوەندارێتی تایبەت بۆ ٩٠٪ی خەڵک بوونی نییە؛ خەڵکی کوردستان تەنها خاوەنی ڕەنجی دەستی خۆیانن کە ئەویش لە سیستمی “کاری کرێگرتە”دا دەدزرێت.

ئێمە مانیفێست بەرز ڕادەگرین، چونکە بانگەوازێکە بۆ کردار. بانگەوازێکە بۆ ئەوەی چیتر ڕێگە نەدەین کەمینەیەک لەسەر حسابی زۆرینە بژین. ئامارەکان نیشانی دەدەن کە ٥٠ خێزانی دەوڵەمەند لە هەرێمدا سامانیان لە نیوەی هەموو خەڵک زیاترە. ئەم نادادییە تەنها بە یەکگرتوویی کرێکاران و زەحمەتکێشان و تێکۆشان بۆ یەکسانییەکی ڕاستەقینە کۆتایی دێت.

مانیفێستی ١٨٤٨ ئەمڕۆ لە کوردستان زیندووە، چونکە نایەکسانی و چەوسانەوەی کاری کرێگرتە هێشتا زیندووە. ئەم دەقە پێمان دەڵێت کە تەنها بە کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی سەرمایە، دەتوانین کۆمەڵگەیەک بنیات بنێین کە تێیدا “گەشەی ئازادانەی هەر تاکێک، مەرج بێت بۆ گەشەی ئازادانەی هەمووان”.

٢١/٢/٢٠٢٦