ئارام؛ چیرۆکی کۆمۆنیستێک کە لە ڕێگای ناسیۆنالیزمدا ژیانی بەخشی… توانا محەمەد نوری

٣١ی کانوونی دووەم ساڵڕۆژی گیان لەدەستدانی شاسوار جەلال (ئارام)ە؛ ئەو سەرکردەیەی کە تەنها فەرماندەیەکی چەکدار نەبوو، بەڵکو گەنجێکی خوێندەوار، زیرەک و خاوەنی خەونێکی گەورە بوو بۆ یەکسانی و نەهێشتنی ستەم. شاسوار جەلال (ئارام) دەیویست جیهانێک دروست بکات کە تێیدا خەڵکی هەژار و کرێکار حوکم بکەن. ئەو هەمیشە دەیگوت: “بۆ ئەوەی بژین، دەبێت وەک مرۆڤ بژین”، ئەمەش لای ئەو بە واتای کۆتاییهێنان بە هەموو جۆرە ستەمێک بوو کە مرۆڤ لە مرۆڤی دەکات. بەڵام چیرۆکی ئارام چیرۆکێکی خەمناکە؛ چیرۆکی هێز و توانایەکی شۆڕشگێڕانەی گەورەیە کە لە پێناو ئامانجێکدا بەکارهات کە لە کۆتاییدا هی چینی کرێکار نەبوو.

ئەم تێکۆشەرە باوەڕی بە سۆشیالیزم و مافی خەڵکی زەحمەتکێش هەبوو، ئەو دروشمی “زەوی بۆ ئەو کەسەیە کە دەیکێڵێت” کردبووە بنەمای خەباتەکەی، چونکە بڕوای وابوو نادادپەروەری لە بنەڕەتی سیستەمەکەدایە. بەڵام لە دوای ساڵی ١٩٧٥، ئەو هەڵەیەکی گەورەی ستراتیژیی کرد. لەبری ئەوەی لە “شارەکان” بمێنێتەوە و خەباتی “چینی کرێکار” ڕێکبخات (کە شوێنی ڕاستەقینەی گۆڕانکارییە)، ڕووی کردە شاخ و گوندەکان.

بە تێڕوانینێکی ڕەخنەگرانە، ئەم “چوونە شاخە” دوورکەوتنەوە بوو لە ململانێی ڕاستەقینەی نێوان کرێکار و خاوەن سەرمایە. ئارام بەم کارەی، هێزی خۆی خستە خزمەت بزووتنەوەیەکەوە کە ئامانجی تەنها “ڕزگارکردنی نەتەوە” بوو. هەرچەندە ئەو هۆشداری دەدا و دەیگوت: “ڕزگارکردنی نەتەوەیی بەبێ ڕزگارکردنی چینایەتی، تەنها گۆڕینی ستەمکارێکی بیانییە بە ستەمکارێکی ناوخۆیی”، بەڵام لە کردەوەدا بوو بە بەشێک لە پرۆژەیەک کە دواجار دەسەڵاتێکی کوردیی لێ دروست بوو، نەک دەسەڵاتێکی یەکسانیخواز.

زۆرجار بە شانازییەوە باس لەوە دەکرێت کە ئارام وەک جووتیار ژیاوە، نانی ڕەقی خواردووە و جلوبەرگی کۆنی پۆشیوە. هەرچەندە ئەمە نیشانەی پاکی و دڵسۆزی کەسایەتی ئەو بوو، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە جۆرێکە لە “خۆشەویستی خەڵک بە شێوەیەکی سادە” (پۆپۆلیزم). شۆڕشگێڕی کۆمۆنیست پێویست ناکات وەک هەژار بژی بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت دڵسۆزە، بەڵکو دەبێت ڕێگایەک بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی هەژاری نەهێڵێت. تێکەڵبوون بە ژیانی دواکەوتووی گوند و دوورکەوتنەوە لە شارستانییەت، وایکرد ئەو بیرە نوێیەی ئارام هەیبوو، وردە وردە لەناو فەرهەنگی عەشایەری و نەتەوەییدا بتوێتەوە. ئارام دەیگوت: “ئێمە بۆ ئەوە نەهاتووین تەنها ئاڵایەک بگۆڕین، هاتووین تا سیستەمێک دروست بکەین کە تێیدا هیچ مرۆڤێک بەرهەمی ڕەنجی مرۆڤێکی تر نەخوات”، بەڵام ژینگەی شاخ و ناسیۆنالیزم دەرفەتێکی وایان نەدەدا کە ئەم خەونە لە دروشم تێپەڕێت.

ئارام لە ساڵی ١٩٧٨دا، لە کاتێکی هەستیاردا گیانی لەدەست دا. مردنی ئەو بوو بە هۆکاری دروستبوونی هێزێکی چەکداریی گەورە. بەڵام پرسیارە گرنگەکە ئەمەیە: ئایا ئەو هێزەی ئارام دایمەزراند، خەونی ئارامی هێنایە دی؟

وەڵامەکە نەخێرە. ئەو بزووتنەوەیەی ئارام دەیویست ببێتە “قەڵای خەڵکی زەحمەتکێش”، دواتر بوو بە حیزب و دەسەڵاتێک کە خۆی چینێکی دەوڵەمەند و خاوەن سەرمایەی لێ دروست بوو. ئارام ژیانی خۆی بەخشی بۆ ئەوەی سیستەمێک دروست ببێت کە دواتر خۆی بوو بە بەشێک لە کێشەکە بۆ خەڵکی هەژار.

ئەم شۆڕشگێڕە نموونەی مرۆڤێکی پاکە کە “ناسیۆنالیزم” (کوردایەتی) تێکەڵ بە خەباتی کرد. ئەو دەیویست سۆشیالیزم و کوردایەتی تێکەڵ بکات، بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە تەنها بۆ بەرژەوەندی لایەنی نەتەوەییەکە شکایەوە. بۆیە دواجار، خەبات و ماندووبوونی ئەو بوو بە سەرمایەیەک بۆ بزووتنەوەی نەتەوەیی، نەک بۆ بزووتنەوەی کرێکاری و یەکسانیخوازی. ئارام قوربانیی تێکەڵکردنی “خەباتی چینایەتی” بوو لەگەڵ “خەباتی نەتەوەیی”؛ ئەو جیهانە یەکسانەی ئارام خەونی پێوە دەبینی، لەناو تۆزی شەڕی چەکداری و دروشمە نەتەوەییەکاندا ون بوو.

٢/٢/٢٠٢٦