فرێدریک ئینگڵس: ئەو سەرمایەدارەی خیانەتی لە چینەکەی کرد بۆ ئەوەی چینی کرێکار و مرۆڤایەتی ڕزگار بکات؛ بە بۆنەی یادی لەدایکبوونی فرێدریک ئینگڵس (٢٨ی نۆڤەمبەری ١٨٢٠) کۆکردنەوە و ئامادەکردنی: توانا محەمەد نوری
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کەم نین ئەو کەسانەی جیهانیان گۆڕیوە، بەڵام دەگمەنن ئەوانەی لە دژی بەرژەوەندیی شەخسی و چینایەتی خۆیان جەنگاون بۆ ئەوەی ئەوانی دی بژین. ئەمڕۆ ٢٨ی نۆڤەمبەر، یادی ٢٠٤ ساڵەی لەدایکبوونی پیاوێکە کە لە دڵی دەوڵەمەندییەوە هات، بەڵام بوو بە دەنگی بێدەنگەکان. ئەو پیاوە “فرێدریک ئینگڵس”ـە؛ کەسی دووەمی ئۆرکێسترای مارکسیزم، کە توێژینەوەکان دەیسەلمێنن بێ ئاوازەکانی ئەو، سەمفۆنیای شۆڕشی جیهانی هەرگیز تەواو نەدەبوو.
ئینگڵس لە ساڵی ١٨٢٠ لە “بارمەن”ی ئەڵمانیا، لە خێزانێکی زۆر کۆنەخواز و سەرمایەداری پرۆتێستانت لەدایک بوو. باوکی خاوەنی کارگەی گەورەی رستن و چنین بوو، پلانی دانابوو کوڕەکەی ببێتە میراتگری ئیمپراتۆریەتەکەی. کاتێک باوکی لە ساڵی ١٨٤٢ ئینگڵسی نارد بۆ شاری “مانچستەر” لە بەریتانیا بۆ بەڕێوەبردنی کارگەکەیان، نەیدەزانی کوڕەکەی دەنێرێتە قوتابخانەیەک کە چارەنووسی دەگۆڕێت.
لەبری ئەوەی لە یانە شاهانەکاندا کات بەسەر بەرێت، ئینگڵس بە کۆڵانە تاریک و پیسەکانی مانچستەردا دەگەڕا. لێرەدا بوو کە “ماری بێرنز”، کرێکارێکی ئێرلەندی و خۆشەویستی ئینگڵس، چاوی ئەوی کردەوە لەسەر دونیای شاراوەی هەژاران. ئەو دیمەنانەی ئینگڵس بینی؛ لە منداڵانی کارکەر و ژیانی کولەمەرگی، بووە هەوێنی یەکەمین شاکاری بە ناوی “بارودۆخی چینی کرێکار لە ئینگلتەرا” (١٨٤٥). ئەم کتێبە تەنها لێکۆڵینەوە نەبوو، بەڵکو “سکاڵانامەیەک” بوو دژی سیستەمی سەرمایەداری کە لە لایەن خودی کوڕی سەرمایەدارێکەوە نووسرابوو.
ئینگڵس بۆ ماوەی نزیکەی ٢٠ ساڵ ژیانێکی “دوو فاقە”یی بەڕێوە دەبرد، کە ئەمەش گەورەترین قوربانیدانی ئەو بوو. ڕۆژانە وەک بەڕێوەبەرێک لە کارگەکەی باوکی قازانجی کۆدەکردەوە، بەڵام شەوانە شۆڕشگێڕێکی سەرسەخت بوو.
ئەم “خیانەتە لە چینەکەی خۆی” تاکتیکێکی ژیرانە بوو؛ ئینگڵس پارەی لە دەوڵەمەندەکان (تەنانەت لە خێزانەکەی خۆیشی) پەیدا دەکرد، تەنها بۆ ئەوەی خەرجییەکانی “کارل مارکس” و خێزانەکەی دابین بکات. بەبێ ئەم “پاڵپشتییە داراییە”، مارکس لەژێر بارگرانی هەژاریدا دەفەوتا و هەرگیز نەیدەتوانی کتێبی “سەرمایە” (Das Kapital) بنووسێت. ئینگڵس بە گاڵتەوە دەیوت: “با دوژمنەکانمان پارەی چەکەکانی خۆیان بدەن.”
بە پێچەوانەی مارکس کە پیاوی کتێبخانە بوو، ئینگڵس پیاوی مەیدان بوو. لە شۆڕشەکانی ١٨٤٨ی ئەڵمانیا چەکی هەڵگرت و فەرماندەیی کرد، بۆیە هاوڕێکانی نازناوی “ژەنەڕاڵ”یان لێنابوو.
دوای مەرگی مارکس (١٨٨٣)، ئینگڵس ١٢ ساڵی تەمەنی تەرخان کرد بۆ کۆکردنەوەی دەستخەتە ئاڵۆزەکانی مارکس و چاپکردنی بەرگی دووەم و سێیەمی “سەرمایە”.
لە کتێبی “ڕەچەڵەکی خێزان…”، بناغەی فێمینیزی مارکسیستی داڕشت و چەوساندنەوەی ژنانی بەستەوە بە موڵکداریی تایبەتەوە.
لە کتێبی “دیالەکتیکی سروشت”، پێشەنگ بوو لە گرێدانی زانست و ژینگە بە فەلسەفەوە.
ئەگەر ئینگڵس ئەمڕۆ لە ژیاندا ببوایە، ئایا چی دەوت؟ ئایا جیهانی مۆدێرن پێویستی بەو ماوە؟ وەڵامەکە بەڵێیە، چونکە ئەو “دۆزەخە”ی ئەو لە مانچستەر بینیبووی، ئێستا بە بەرگێکی دیجیتاڵییەوە لە هەموو جیهاندا بڵاو بووەتەوە:
١. کۆیلایەتیی مۆدێرن (Gig Economy) :
ئەو ڕۆژگارە کرێکار لە کارگەکان دەچەوسایەوە، ئەمڕۆ لە ڕێگەی ئەپڵیکەیشنەکانەوە. کرێکارانی گەیاندن (Delivery)، شۆفێرانی تەکسییە ئۆنلاینەکان و کارمەندانی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی وەک “ئەمازۆن”، ڕووبەڕووی هەمان نادڵنیایی دەبنەوە. وەک ئینگڵس دەیوت “تەنها ئامێرێکن بۆ قازانج”، جیاوازییەکە تەنها ئەوەیە دووکەڵی کارگەکان نەماون، بەڵام ماندوێتییەکە لە پشت شاشەی مۆبایلەکانەوە شاراوەتەوە.
٢. قەیرانی نیشتەجێبوون:
ئینگڵس لە کتێبی “پرسی نیشتەجێبوون”دا پێشبینی ئەوەی کردبوو کە سەرمایەداری خانوو دەکاتە کاڵا، نەک شوێنی ژیان. ئەمڕۆ سەیری شارەکان بکەن؛ باڵەخانەکان تا ئاسمان بەرز دەبنەوە، بەڵام گەنجان ناتوانن تەنانەت ژوورێک بە کرێ بگرن. قەیرانی کرێنشینی ئەمڕۆ، ڕێک ئەو دیمەنەیە کە ئینگڵس هۆشداری لێدابوو.
٣. ئینگڵس وەک یەکەمین ژینگەدۆست:
لە سەدەی نۆزدەدا ئینگڵس نووسیویەتی: “با زۆر شانازی بە سەرکەوتنمان بەسەر سروشتدا نەکەین، چونکە بۆ هەر سەرکەوتنێک، سروشت دواتر تۆڵەمان لێ دەکاتەوە.”
ئەمڕۆ گۆڕانی کەشوهەوا و کارەساتە سروشتییەکان سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە چاوچنۆکیی سیستەمی سەرمایەداری چۆن ژینگەی وێران کردووە.
٤. جەنگەکان بۆ قازانج:
وەک چۆن ئەو کات ئینگڵس شیکردنەوەی دەکرد کە جەنگ درێژکراوەی سیاسەت و ئابوورییە، ئەمڕۆش جەنگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان لە پێناو بازاڕ، وزە و ساغکردنەوەی چەکدان. پێشبینییەکانی “ژەنەڕاڵ” لەبارەی جەنگی ئیمپریالیستییەوە هێشتا زیندوون.
کۆتایی: خۆڵەمێشێک لە دەریادا
فرێدریک ئینگڵس لە ٥ی ئابی ١٨٩٥ کۆچی دوایی کرد. وەسیەتی کردبوو جەستەکەی بسووتێنن و خۆڵەمێشەکەی فڕێ بدەنە ناو دەریاوە لە نزیک کەناراوەکانی بەریتانیا، تا هیچ گۆڕێک نەبێت بە پەرستگا بۆی، چونکە ئەو بڕوای بە پیرۆزکردنی تاکەکەس نەبوو.
ئەمڕۆ کە یادی دەکەینەوە، تێدەگەین ئینگڵس تەنها پەیکەرێکی مێژوویی نییە. چیرۆکی ئەو وانەیەکی گەورەیە بۆ ئێمە: “مرۆڤبوون و مەزنی لەوەدا نییە چەندت هەیە و خەڵکی چ چینێکیت، بەڵکو لەوەدایە ئامادەیت چەند بجەنگیت تا ئەوانی تریش بە کەرامەتەوە بژین.”
ئەو سەرمایەدارە “خائین” بوو بە چینەکەی خۆی، بەڵام وەفادارترین دۆستی مرۆڤایەتی دەرچوو.