گوڵ لێرەیە، هەر لێرە سەما بکە: بانگەوازێک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی واقیع قسەیەک لەکەڵ هاوڕێیانی چەپ… نووسینی: ئیبراهیم حسێن
هاورێیەکی چەپم کە بە راستی خۆشم دەوێ ئەم دەسته واژەیەى لە مارکسەوە لە ڕەخنەی بابەتێکی من لە ژێر ناوی وەرچەرخان یان چرکەساتێک لە ململانێی نێوان چەپی ڕادیکاڵ و کۆمۆنیزمی کرێکاریدا بەکار هێناوە.
ئەو دەستەواژە پڕ مانایەی کە کارڵ مارکس لە یەکێک لە شاکارە سیاسی و شیکارییەکانی خۆیدا، “هەژدەی بڕۆمێری لویس بۆناپارت”، بەکاریهێناوە، کورتکراوەیەکە بۆ تێڕوانینە ماتریالیستی و دیالێکتیکییەکەی بۆ مێژوو و خەباتی چینایەتی.
ئەم وتەیە، کە لە بنەڕەتدا لاتینییە و دەڵێت “Hic Rhodus, hic salta!” (“ئێرە ڕۆدسە، لێرە باز بدە!”)، بانگەوازێکە بۆ کردەوە و سەلماندن لە ڕێگەی پڕاتیک و کردەوەی سیاسی لە ناو واقیعدا وەک ئەوەی کە مێژوو و کێشمەکێشی چینایەتی زیندو دەیخوڵقێنێ لەبری شانازیی و فانتازیای خەیاڵ و ئاردیۆلۆژی. مارکس ئەم دەستەواژەیە دەکاتە “گوڵ لێرەیە، هەر لێرە سەما بکە” بۆ ئەوەی جەخت لەسەر پێویستیی ڕووبەڕووبوونەوەی واقیعیەتی تاڵ و پڕ لە کێشەی شۆڕش بکاتەوە، دوور لە وەهم و ئایدیۆلۆژیای پوخت و بێگەرد.
لە “هەژدەی بڕۆمێر”دا، مارکس شیکارییەکی وردی شکستەکانی شۆڕشی ١٨٤٨ی فەرەنسا و سەرکەوتنی لویس بۆناپارت بۆ دەسەڵات دەکات. ئەو دەبینێت کە شۆڕشە پرۆلیتارییەکانی سەدەی نۆزدەهەم، بە پێچەوانەی شۆڕشە بۆرژوازییەکانی پێشووتر، بەردەوام تووشی شکست و پاشەکشە دەبن. بەڵام هێزی ئەم شۆڕشانە هەر لەم شکستانەدایە. مارکس دەنووسێت کە ئەم شۆڕشانە “بەردەوام ڕەخنە لە خۆیان دەگرن” و بۆ ماوەیەک دەوەستن، تەنها بۆ ئەوەی جارێکی دیکە بە هێزێکی زیاترەوە دەست پێبکەنەوە.
ئەوان “بە بێ بەزەییانە گاڵتە بە سروشتی نیوەچڵ و لاوازی و هەژاریی هەوڵە سەرەتاییەکانیان دەکەن.” ئەم ڕەخنەیە لە خود، دەرئەنجامی سروشتی شۆڕشی کرێکارییە. شۆڕشی بۆرژوازی ئامانجێکی دیاریکراوی هەبووکە ئەویش گۆڕینی سیستەمی سیاسی و حقوقی و ئەخلاقی فیوداڵی و هێنانەکایەی سیستەم و سەرخانێکی سیاسی و حقوقی و ئەخلاقی بووکە بە لەگەڵ سیستەم ئابووریی سەرمایەداری بگونجێت. بەڵام شۆڕشی پرۆلیتاری ئەرکێکی زۆر قورستری لەپێشە: نەهێشتنی هەموو جۆرەکانی چەوسانەوە و دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی تەواو نوێ. ئەم ئامانجە گەورەیە وا دەکات کە شۆڕش بەردەوام لە هەڵە و کەموکوڕییەکانی خۆی بکۆڵێتەوە و ڕێگای نوێ تاقی بکاتەوە.
وەهمی ڕابردوو و واقیعیەتی ئێستا
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی شکستی شۆڕشی ١٨٤٨، بە بڕوای مارکس، ئەوە بوو کە شۆڕشگێڕەکان نەیانتوانی لە “تارماییەکانی ڕابردوو” ڕزگاریان بێت. ئەوان هەوڵیان دەدا لاسایی شۆڕشی گەورەی فەرەنسای ١٧٨٩ بکەنەوە و سیمبول و دروشمەکانی ئەوانیان بەکاردەهێنا. ئەمە وایکرد کە لەبری ڕووبەڕووبوونەوەی کێشە ڕاستەقینەکانی سەردەمی خۆیان، لەناو وەهمی مێژوویەکدا بژین کە چیتر بوونی نییە. لێرەدایە کە بانگەوازی “گوڵ لێرەیە، هەر لێرە سەما بکە” مانای خۆی وەردەگرێت. “گوڵ” هێمایە بۆ واقیعیەتی ماددی و بەرجەستەی ئێستا، بە هەموو تاڵی و شیرینییەکانیەوە. “سەما کردن”یش ئاماژەیە بۆ کردەوەی شۆڕشگێڕانە، بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم واقیعەدا و گۆڕینی. مارکس بەم شێوەیە بە شۆڕشگێڕان دەڵێت: واز لە خەیاڵ و لاساییکردنەوەی ڕابردوو بهێنن؛ کێشە و دەرفەتەکان لێرەن، لەم ساتەوەختە مێژووییەدان. پێویستە لەسەر ئەم زەمینە ڕەقەدا خەبات بکەن و چارەسەرەکان بدۆزنەوە.
جیاوازی لەگەڵ “چەپی ڕادیکاڵ
شێوەی مامەڵەی ئێمە بە پئچەوانەی شێوەی تێکەیشتنی چەپ بۆ دنیا و مێژوو و بۆ واقیعیاتی خەبات و کێشمەکێشی چینایەتی کە “لە دنیای ئامادەی ئایدیۆلۆژیا پاک و بێگردەکەی خۆیدا دەژی”، بە تەواوی لەگەڵ بیر و تێکەیشتنی زیندو و پڕاتیکی و ماتریاڵیستی مارکس لەم بارەیەوە یەکدەگرێتەوە.
مارکس بە توندی دژی ئەو تێڕوانینە ئایدیالیستیانە بوو کە پێیان وابوو شۆڕش تەنها بریتییە لە جێبەجێکردنی نەخشەیەکی پێشوەختە داڕێژراو. بە پێچەوانەوە، ئەو پێی وابوو کە شۆڕش پرۆسەیەکی ئاڵۆز و پڕ لە ناکۆکییە کە لەناو “واقیعیەتە ڕەقەکانی خەباتی چینایەتی”دا شێوە دەگرێت. بۆیە، “گوڵ لێرەیە، هەر لێرە سەما بکە” تەنها شیعر نییە، بەڵکو بنەمایەکی میتۆدۆلۆژییە بۆ کردەوەی سیاسی. بانگەوازێکە بۆ شیکارییەکی ماتریالیستیانەی دۆخی هەنووکەیی و دانننان بەوەی کە ڕێگای شۆڕش ڕاست و ئاسان نییە، بەڵکو پڕە لە شکست و سەرکەوتن، پاشەکشە و پێشڕەوی. هێزی شۆڕشی پرۆلیتاری لەوەدایە کە ئەم ڕاستییە تاڵە قبوڵ بکات، لە هەڵەکانیەوە فێر بێت، و بەردەوام خۆی نوێ بکاتەوە تا ئەو کاتەی “دۆخێک دروست دەبێت کە هەموو ڕێگایەکی گەڕانەوەی لێ دەبڕێت” و سەرکەوتن دەبێتە تاکە بژاردە.
بۆیە لەسەر تۆنی مارکس، کاتی ئەوەیە بەو هاوڕێیانە کە ڕەنگە یەک دوان نەبن بڵێم و بانگیان وەرن با هیچ مەیدانێکی کێشمەکێشی کۆمەڵایەتی چینایەتی چۆڵ نەکەین، هەر دەرفەتێک بۆ گێڕانی ڕۆڵی سیاسی خۆمان لەسەر چارەنوسی مرۆڤ و کۆمەڵگە چۆڵ نەکەین و لەهەر شوێنێک و بە هەر ئەندازەیەک کە دەتوانین هەموو ئەو ئیمکاناتەی کۆمەڵگە و مێژوو ڕەخساندویەتی بۆ ئەو ئاڵوگۆڕەی دەمانەوێ، بۆ ژیانێکی باشتر بەکار بهێنین. وەرن با بچینە جەنگی هێز و نفوز و واز لە سەرەگێژەی چەپ بهێنین بچینە ئەو شوێنەی کە چارەنوسی بەشەری تێدا یەکلا دەبێتەوە. وەرن با لێنەگەڕێین علی باپیر و علی صالح و ئەو بە ناوی ئیعتیرازی ئێمەوە ساغ بکەنەوە و لەسەرەوە پاڤێڵ و بارزانی و شیاع سودانی و مالکی چارەنوسی سیاسی ئەو بەشەرییتە بڕیار لێبدەن.
تایبەتمەندی ئایدلۆژیای ئێمە و ئەرکی چینایەتی و مێژوویی ئێمە ئەوەیە تێبکۆشین بە سێوەی سیاسی و لە ئەرزی واقیعدا سەربکەوین. حیکمەت گوتەنی ئێمە ئاڵۆگۆڕمان دەوێ و دەمانەوێ ببینە هۆکاری گۆران لە ژیانی بەشەری ئەمڕۆ دا کە لەسەر هەمان زەوی دەژین و هەناسە دەدەن، نەک لە کۆتایی مێژوویەکی دورودرێژی تردا. ئەمە مانا سیاسەت و فەلسەفەی هەڵسوڕانی سیاسی ئێمەیە.
وەرن لەگەڵ ئێمە بن، گوڵ لێرەیە با لێرە سەمابکەین.