بەرواردێک لە نێوان هەڵبژاردن لە بەریتانیا و عێراق… نووسینی: توانا محەمەد نوری
پرۆسەی هەڵبژاردن، جگە لەوەی بریتییە لە هەڵبژاردنی نوێنەران، هاوکات ڕێگە بە پارتە سیاسییەکان دەدات پلانەکانیان بۆ خولی پەرلەمان بخەنەڕوو. ئەم شەفافیەتە دەرفەت بە دەنگدەران دەدات بڕیاری ئاگادارانە بدەن لەسەر بنەمای سیاسەتە پێشنیازکراوەکان لە سێکتەرە جیاوازەکاندا. هەڵبژاردن وەک قۆناغێکیش خزمەت دەکات بۆ لێپرسینەوە و گفتوگۆی گشتی، کە پارتەکان بە وردی مەبەستەکانی حوکمڕانی خۆیان باس دەکەن و مشتومڕ پەرەپێدەدەن و خەڵک لە کاروباری گشتییدا بەشدار دەکەن.
لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان هەڵبژاردنەکانی بەریتانیا و عێراقدا جیاوازییەکی گەورە لەم لایەنەوە نیشان دەدات: هەڵبژاردنی بەریتانیا بە پلاتفۆرمی ورد و بەرنامەڕێژی کراو ناسراوە، لە کاتێکدا سیستمی عێراق بە نەبوونی ناوەڕۆکی سیاسیی بەرفراوان دیاری دەکرێت، کە زۆرجار بە سیاسەتی ناسنامە و دروشمە گەورە و سەرنجڕاکێشەکان پڕدەکرێتەوە.
پەرلەمان دەکرێت وەک سەکۆیەک بەکاربهێنرێت بۆ وروژاندنی سیاسی و دەربڕینی بیروباوەڕ. ڤلادیمێر لینین لە مامەڵەکانیدا لەگەڵ دومای ڕووسیا لە ساڵانی ١٩٠٦ بۆ ١٩١٤، نموونەیەکی بەرچاوە بۆ ئەم بۆچوونە. لەو کاتەدا، دوما دامەزراوەیەک بوو کە دەسەڵاتێکی زۆر سنوورداری هەبوو لە ژێر دەسەڵاتی قەیسەردا. لینین و بەلشەفییەکان بەشدارییان کرد، نەک بە هیوای ئەنجامدانی چاکسازی، بەڵکو بە شێوەیەکی تاکتیکی؛ پەرلەمانیانیان وەک مینبەرێک بەکارهێنا بۆ ئاشکراکردنی کەموکوڕی و شکستەکانی ڕژێمی ڕووسیا و بڵاوکردنەوەی پەیامە ڕادیکاڵەکەیان لەناو خەڵکدا.
ئەم چەمکە لە سیاسەتی مۆدێرندا گرنگیی خۆی ماوە، ئینجا ئەمە لە وڵاتە پێشەکەوتووەکان بێت یاخود شوێنێکیش بێت وەک عێراق، کە پەرلەمان لەلایەن هەندێک لایەنەوە وەک بزوێنەری حوکمڕانی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک دیارترین قۆناغی گشتی بۆ وتارە سیاسییەکان، خۆنواندنی ناسنامەیی و کۆکردنەوەی پشتیوانی دژی سیستمە دامەزراوەکە سەیر دەکرێت.
جیاوازی سەرەکی نێوان بەریتانیا و عێراق لە سیستەمی ئابووری و سیاسییاندا ڕەنگدەداتەوە. بەریتانیا خاوەنی مێژوویەکی کۆنە لە هەڵبژاردن و حوکمڕانیدا، بەمەش پلاتفۆرمی پارتە سیاسییەکان لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت لە ئاراستەکردنی حوکمڕانی و لێپرسینەوە. بە پێچەوانەوە، دیموکراسی و پرۆسەی هەڵبژاردن لە عێراقدا نوێیە و تەنها لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ دەستیپێکردووە. بوونی گەندەڵی و گرووپە چەکدارەکان کاریگەری نەرێنی لەسەر بەهێزکردنی حکومەت و دامەزراوە سیاسییەکان هەبووە.
لە بەریتانیا ، پلاتفۆرمی حیزبەکان تەنها پۆستەرێکی بانگەشەیی نییە، بەڵکو پایەیەکی سەرەکی پرۆسەی دیموکراسییە و زۆرجار وەک بەڵگەنامەیەکی نیمچە-گرێبەستی لە نێوان پارتێکی سیاسی و دەنگدەراندا مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت. پلاتفۆرم بە “بڵاوکراوەیەک کە لەلایەن پارتێکی سیاسییەوە پێش هەڵبژاردنێکی گشتی بڵاودەکرێتەوە. کۆمەڵێک سیاسەت لەخۆدەگرێت کە پارتەکە نوێنەرایەتی دەکات و دەیەوێت” لە ئەگەری سەرکەوتنیدا جێبەجێی بکات.
پلاتفۆرمی پارتە گەورەکانی بەریتانیا – وەک پارتی پارێزگاران، پارتی کرێکاران، و لیبراڵ دیموکراتەکان – بە شێوەیەکی گشتی دەیان لاپەڕەن و وردەکاریی زۆر لەسەر بوارێکی فراوانی سیاسەت پێشکەش دەکەن. ئەم وردەکارییە ڕێگە بە دەنگدەران دەدات پێشنیارە دیاریکراوە و خەرجکراوەکان بەراورد بکەن و گفتوگۆکە لە قۆناغی وتار و قسەی گشتی تێپەڕێنێت. بۆ نموونە، پلاتفۆرمێکی ئاسایی بەریتانیا پێشنیاری دیاریکراو و پێوانەیی لەسەر پرسە سەرەکییەکان وەک خزمەتگوزاری تەندروستی (NHS)، ئابووری و باج، پەروەردە، و ژینگە لەخۆدەگرێت، و هەموو شتێک لە زیادکردنی بودجە و ڕێژەی باجەوە تا چاکسازی لە پرۆگرامی خوێندن و ئامانجەکانی کەمکردنەوەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن ورد دەکاتەوە.
ئەم ئاستە لە وردەکاری چەندین ئەرکی دیموکراسی گرنگ جێبەجێ دەکات. یەکەم، ڕێگە بە چاودێری و لێپرسینەوە دەدات، و میدیا، پارتە ڕکابەرەکان و سەنتەرەکانی توێژینەوە توانای شیکارکردنی توانای دارایی و کاریگەرییەکانی سیاسەتە پێشنیارکراوەکانیان هەبێت. دووەم، پارتە براوەکە بە مانداتێکی ڕوون بۆ حوکمڕانی دابین دەکات، چونکە سەرکەوتنیان دەتوانرێت وەک پەسەندکردنی گشتی پڕۆگرامە دیاریکراوەکە لێکبدرێتەوە کە بانگەشەیان لەسەر کردووە. سێیەم، گفتوگۆیەکی سیاسەتڕێژ ئاسان دەکات، و کاندیداکان ناچار دەکات لە قۆناغی وتار تێپەڕن و پابەند بن بە ئەرکە کردەییەکانی حوکمڕانییەوە.
ڕاستییەکەی، گۆڕەپانی هەڵبژاردن لە عێراقدا بە شێوەیەکی بەرچاو تووشی بۆشاییەکی بەرنامەڕێژی گەورە بووە. هەرچەندە هەڵبژاردن بەڕێوەدەچێت، بەڵام کێبڕکێی سیاسی بە دەگمەن لەسەر بنەمای دیدگای جیاواز بۆ حوکمڕانی، چاکسازی ئابووری یان دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان دەسووڕێتەوە. لە بری ئەوە، پڕۆسەکە لەلایەن دڵسۆزیی تایەفەگەری، نەتەوەیی، و خێڵەکییەوە زاڵە و پارت و لایەنە سیاسییەکان زیاتر وەک ئامرازێک بۆ دابەشکردنی دەسەڵات خزمەت دەکەن، نەک وەک ڕێکخراوێکی خاوەن بەرنامە و دیدگای سیاسی.
زۆربەی پارتە سیاسییەکانی عێراق لە کەمپینەکانیاندا پڕۆگرامی کاری پراکتیکی و ڕوونیان نییە. وڵاتەکە کێشەی زۆری هەیە وەک زۆر پشت بەستن بە نەوت، گرانی، نەبوونی کارەبای بەردەوام، خزمەتگوزارییە گشتییە خراپەکان، کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارەکان بەسەر سیاسەت و ژیانی خەڵک، و گەورەیی کەرتی حکومی. بەڵام پارتەکان کەمترین باس لە چاکسازی ئابووری گونجاو و جۆراوجۆر دەکەن. لەبری ئەوە، زیاتر گرنگی دەدەن بە قسەی هەستبزوێن و دروشمی گشتی و گەورە.
زۆربەی پڕۆگرامی حیزبە سیاسییەکان ئەوەیان نییە کە هاووڵاتی بەڕاستی پێویستی پێیەتی – تەندروستی، کارەبا، کشتوکاڵ، پیشەسازی، و پەروەردە. ” کەسایەتییەکی باڵای سیاسی ئاماژەی پێدا، و زیادی کرد کە هەمان دروشمەکان “لەسەر هەر خولێکی هەڵبژاردندا دووبارە دەکرێنەوە و هیچ گۆڕانکارییەک لە ئەولەویەتەکان یان گەشەپێدانی بیرۆکەکاندا نییە”.
هۆکاری ئەم حاڵەتە هەرچییەک بێت، دەرئەنجامەکەی بێهیوابوونی زۆری دەنگدەرانە، کە پرۆسەی سیاسی وەک گۆڕانکاریی دەسەڵات لە نێوان کەسایەتییەکانی ناو پارتە جیاوازەکاندا دەبینن، نەک وەک پلاتفۆرمێک بۆ گۆڕانکاری ڕاستەقینە. ئەمەش پارتەکان ناچار دەکات زیاتر پشت بە ناسنامە و لایەنگری ببەستن، کە ئەمەش خولێکی سیاسی دروست دەکات تێیدا گرنگییەکی ئەوتۆ بە بەرنامەی ڕوون و کردەیی نادرێت.
بە پێچەوانەی بەریتانیا کە هەڵبژاردنەکانی زیاتر پەیوەندی بە کاروباری ناوخۆییەوە هەیە، هەڵبژاردنەکانی عێراق بوونەتە گۆڕەپانێک بۆ ململانێی نێوان وڵاتان، بە تایبەت ئێران و ئەمریکا، لەگەڵ هێزە ئیقلیمییەکانی تردا. ئەم دەستێوەردانە دەرەکییە زۆرجار کاریگەرییەکی زۆری لەسەر سیاسەتی ناوخۆی عێراق هەیە و ڕێگە نادات دەنگی خەڵک و بنەماکانی دیموکراسی بە باشی کار بکەن.
کاریگەری ئێران دەکرێت بگوترێت بەربڵاوترینە. تاران پەیوەندیی قووڵی لەگەڵ چەندین پارتی سیاسی عێراقی و گرووپی چەکداری پەرەپێداوە، کە بە کۆمەڵ بە تەوەرەی بەرگری ناسراون. ئەم کاریگەرییە لەسەر چەندین ئاست کار دەکات:
- پشتیوانی دارایی و لۆجستی: ئێران پشتگیری دارایی، مەشق، و لۆجستی بۆ پارتە هاوپەیمانەکان و میلیشیاکان دابین دەکات، کە پێگەیەکی بەرچاویان پێدەدات لە دابینکردنی بودجەی بانگەشە و کۆکردنەوەی جەماوەر .
- ناوبژیوانی سیاسی: بەرپرسانی ئێران زۆرجار ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت دوای هەڵبژاردن، و ناوبژیوانی لە نێوان کوتلە شیعییە ڕکابەرەکاندا دەکەن بۆ دڵنیابوون لەوەی حکومەتی دروستبوو لەگەڵ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئێراندا هاوسەنگ بێت. ئەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر هەڵبژاردنی سەرۆک وەزیرانی عێراق دەکاتە پرۆسەیەک کە لە تاراندا دانوستانی لەسەر دەکرێت بە ئەندازەی بەغداد.
- هاوسەنگی ئایدۆلۆژی: پارتە هاوپەیمانەکانی ئێران زۆرجار ئەجێندایەکی سیاسەتی دەرەوە و ئاسایشیان هەیە کە ئامانجە ئیقلیمییەکانی ئێران بەدی دەهێنێت، نەک سیاسەتێکی ناوخۆیی کە گرنگی بە چاکسازی ئابووری یان کۆمەڵایەتی نیشتمانی بدات، کە زیاتر بەشداری لە نەبوونی فۆکەسی پڕۆگرامسازیدا دەکات .
ئەنجامەکەی سیستمێکە کە زۆرجار ئەنجامی هەڵبژاردن “لە تاراندا دەنووسرێتەوە،” زۆر پێش ئەوەی دەنگەکان بدرێن.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وەک بنیاتنەری سیستمی سیاسی پاش ٢٠٠٣، کاریگەرییەکی ئاڵۆز و زۆرجار دژ بەیەک پاراستووە. هەرچەندە ئەمریکا بە فەرمی پشتیوانی لە پرۆسەی دیموکراسی دەکات، بەڵام کردارەکانی زۆرجار وەک دەستێوەردان بینراون:
- دیزاینی سیستم: سیستمی سیاسی ئێستا، لەوانە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥، بە توندی لەلایەن داگیرکاری ئەمریکاوە کاریگەری لەسەر بووە، و ڕێکخستنەکانی دابەشکردنی دەسەڵاتی تایفەگەریی پێک هێناوە کە ئێستا باڵادەستە لە سیاسەتی عێراقدا.
- کاریگەری ئاسایشی و سەربازی: پەیوەندیی ئاسایشی و سەربازی واشنتۆن لەگەڵ بەغداد کاریگەرییەکی پێدەبەخشێت، کە جار و بار بەکاری هێناوە بۆ گوشار خستنە سەر سەرکردەکانی عێراق و کاریگەری لەسەر پێکهێنانی حکومەت. بۆ نموونە، گوشاری ئەمریکا لە هەوڵەکاندا بۆ پاشەکشە بە باڵادەستی میلیشیاکان لە کاروباری ئاسایشدا دیار بووە، کە بە ناڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر هێزی سیاسی پارتە پەیوەندیدارەکانیان هەیە .
ڕۆڵی ئەمریکا لە عێراقدا ئاڵۆزە؛ لە لایەک دەیەوێت یارمەتی دیموکراسی بدات، لە لایەکی ترەوە بەدوای بەرژەوەندییەکانی خۆیدا دەگەڕێت. ئەمەش وادەکات پرۆسەی هەڵبژاردن لە عێراق ئاڵۆزتر و ناسەقامگیرتر بێت. بوونی ئەم پاڵپشتییە دەرەکییانە وایکردووە کە هەڵبژاردنەکانی عێراق کەمتر گرنگی بە ویستی خەڵک بدات و زیاتر ببێتە ململانێیەکی نێودەوڵەتی بۆ کۆنترۆڵکردنی عێراق. ئەم دۆخە وا دەکات کە پارتەکان کەمتر بیر لە بەرنامەی ناوخۆیی بکەنەوە و زیاتر سەرنجیان لەسەر هاوسەنگی لەگەڵ هێزە دەرەکییەکان بێت.
نەبوونی بەرنامەی ڕوون و کاریگەریی لایەنە دەرەکییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کاری کردووەتە سەر جیاوازی ڕێژەی بەشداریکردنی دەنگدەران، ئەمەش پێوەرێکی گرنگە بۆ سەلامەتی و ڕەوایەتی پڕۆسە دیموکراسییەکانی هەردوو وڵات.
هەڵبژاردنەکانی دوایی لە هەردوو وڵاتدا جیاوازییەکی بەرچاو لە ڕێژەی دەنگدەرانی گونجاو کە بەشدارن، ئاشکرا دەکات. بۆ نموونە، هەڵبژاردنی گشتی ٢٠٢٤ی بەریتانیا ڕێژەی بەشداریکردنی نزیکەی ٦٠٪ بوو. هەرچەندە ئەم ژمارەیە وەک نزمترین ڕێژەی بەشداریکردن لە چەند دەیەی ڕابردوودا بۆ بەریتانیا تۆمار کرا، بەڵام هێشتا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزترە لە ڕێژەی بەشداریکردن لە عێراقدا. هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە ٢٠٢١ ڕێژەی بەشداریکردنی تەنها ٣٦٪ی تۆمار کرد، کە نزمترین ڕێژەیە لەدوای ڕووخانی سەدام حسێن لە ٢٠٠٣، و قەیرانێکی قووڵتری بەشداریکردنی سیاسی نیشان دەدات.
جیاوازی لە ڕێژەی بەشداریکردندا ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە فاکتەرە بەرنامە کە پێشتر باسکراون:
لێرەدا دەقی داواکراو هەیە بە گۆڕانکارییەکەتەوە:
- لە بەریتانیا، ڕێژەی بەرزبوونەوەی بەشداریکردن بەهۆی سروشتی کێبڕکێ و ڕوونی پلاتفۆرمەکانەوە بەردەوامە. پلاتفۆرمی وردەکاری، هەڵبژاردنی ڕوون لە نێوان حیزبە ڕکابەرەکان، هانی بەشداریکردن دەدەن. دەنگدەران هەست دەکەن کە دەنگەکانیان کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر دیاریکردنی ئەو کۆمەڵە سیاسەتانە دەبێت کە وڵات بەڕێوە دەبەن.
- لە عێراق، ڕێژەی بەشداریی زۆر کەم نیشانەی بێهیوابوونی قووڵی دەنگدەرانە. نەبوونی پلاتفۆرمی وردەکاری مانای وایە کە هەڵبژاردنەکان بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک دابەشکردنەوەیەکی دەسەڵات لە نێوان هەمان دەستەوتاقم سەیر دەکرێن، نەک وەک میکانیزمێک بۆ چاکسازی ڕاستەقینە. دەنگدەران زۆرجار هەست دەکەن کە بەشداریکردنیان نابێتە هۆی باشتربوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، بارودۆخی ئابووری، یان حوکمڕانی، کە دەبێتە هۆی هەڵبژاردنێکی ئەنقەست بۆ بایکۆتکردن یان بەشدارینەکردن. ئەم هەستە لەلایەن ئەو تێڕوانینەوە زیاتر دەبێت کە ئەنجامەکان زۆرجار بە مامەڵەی ژوورە تاریکەکان و کاریگەری نێودەوڵەتی پێشوەختە دیاریکراون، کە کردەی دەنگدان بێمانا دەکات.
کەمبوونەوەی ڕێژەی بەشداریکردن لە عێراقدا نیشانەی بێسیاسیبوون نییە، بەڵکو کردەیەکی بەهێز و بەکۆمەڵی ناڕەزایەتییە دژی سیستمێکی سیاسی کە بە بەردەوامی لە جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی و چاکسازی لەسەر سیاسەت و ئەدای کار شکستی هێناوە و کێبڕکێکەی لەسەر بنەمای ناسنامە و دابەشکردنی دەسەڵاتە.
دەرئەنجام
جیاوازی نێوان سیستمی هەڵبژاردن لە بەریتانیا و عێراقدا تەنها شێوازێکی سیاسی نییە؛ بەڵکو دەرئەنجامی مادیی هەیە بۆ حوکمڕانی و سەقامگیری دەوڵەت.
لە بەریتانیا، دەنگدەران دڵنیا دەبنەوە کە حکومەتێکی نوێ بە کۆمەڵێک ئامانجی دیاریکراو و پێوەرێکی گشتی دەست بە کارەکانی دەکات کە ئەدای کاری پێوانە دەکرێت. ئەمەش لێپرسینەوەی دامەزراوەیی دروست دەکات و سیستمی سیاسی لە بەرامبەر گۆڕانکارییە سیاسییەکاندا وەڵامدەردەکات.
لە عێراق، نەبوونی پلاتفۆرم، لەگەڵ دەستێوەردانی دەرەکی و کەمبوونەوەی ڕێژەی بەشداریکردن، مانای وایە کە هاوپەیمانییە سیاسییەکان زۆرجار دوای هەڵبژاردن دروست دەبن، لەسەر بنەمای دانوستان لەسەر پۆستی وەزیری و دابەشکردنی سەرچاوەکان، نەک ئەجێندایەکی سیاسی هاوبەش. ئەمەش دەبێتە هۆی حکومەتە لاواز و پارچەپارچەکان کە لە بنەڕەتدا ناسەقامگیرن و ناتوانن ئەو چاکسازییە درێژخایەنانە جێبەجێ بکەن کە پێویستن بۆ چارەسەرکردنی قەیرانە قووڵەکانی وڵات. هەڵبژاردن دەبێتە کێبڕکێیەک بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکانی دەوڵەت، نەک گفتوگۆیەکی لەسەر چۆنیەتی بەکارهێنانیان بۆ بەرژەوەندی گشتی.
لە کۆتاییدا، جیاوازییەکە لە نێوان دیموکراسییەک کە گرنگی بە سیاسەت و لێپرسینەوە دەدات (بەریتانیا) و دیموکراسییەک کە گرنگی بە ناسنامە و دابەشکردنی دەسەڵات دەدات (عێراق). بۆ ئەوەی عێراق ببێتە خاوەنی سیستەمێکی سیاسی سەقامگیرتر و وەڵامدەرەوەتر، پێویستە هێزە سیاسییەکانی سەرنجیان لە ململانێی پۆستەر و دروشمەکانەوە بگوازنەوە بۆ کارکردنی جدی و ورد لەسەر داڕشتنی پڕۆگرامی باوەڕپێکراو و پراکتیکی بۆ گەشەپێدانی مرۆیی و نیشتمانی.