لە ژیانی تایبەتی کارل مارکسدا پۆڵ لافارگ – ١٨٩٠ پیاوێک بوو، بە گشتی کەسێکی وەک ئەو دووبارە نابینمەوە… (هاملێت، بەشی یەکەم، دیمەنی ٢)

بەشی دووەم
مارکس دەیتوانی هەموو زمانە ئەورووپییەکان بخوێنێتەوە و بە سێ زمانیش بنووسێت: ئەڵمانی، فەرەنسی و ئینگلیزی، کە جێگەی سەرسامی شارەزایانی زمان بوو. حەزی لە دووبارە کردنەوەی وتەیەک بوو: “زمانێکی بیانی چەکێکە لە خەباتی ژیاندا.”
ئەو بەهرەیەکی گەورەی بۆ زمان هەبوو کە کچەکانی لێیەوە بۆیان مابووەوە. لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا دەستی بە خوێندنی زمانی ڕووسی کرد و سەرەڕای ئەوەی کە ئەو زمانە پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانە نوێ و کۆنەکانی ترەوە نەبوو کە دەیزانین، بەڵام لە ماوەی شەش مانگدا ئەوەندە فێری بوو کە چێژ لە خوێندنەوەی شاعیران و نووسەرانی ڕووسی وەرگرێت، زیاتر حەزی لە پوشکین، گۆگۆڵ و شچێدرین بوو. ئەو زمانی ڕووسی دەخوێند تا بتوانێت بەڵگەنامەکانی لێکۆڵینەوە فەرمییەکان بخوێنێتەوە کە حکومەتی ڕووسیا بەهۆی ئاشکراکردنی سیاسییەوە بێدەنگی لێکردبوون. هاوڕێ دڵسۆزەکان بەڵگەنامەکانیان بۆ مارکس دەستەبەر دەکرد و بێ گومان ئەو تاکە ئابووریناس بوو لە ڕۆژئاوای ئەوروپا کە ئاگاداری ئەو بەڵگەنامانە بوو.
کارل مارکس، بێجگە لە ئەدەبیات، حەزێکی قووڵی لە بیرکاری هەبوو و وەک ڕێگایەک بۆ ئارامکردنەوەی مێشکی بەکاری دەهێنا. جەبر ئاسوودەیی دەروونی پێدەبەخشی و لە سەختترین کاتەکانیدا پەنای بۆ دەبرد. نموونەیەک لەمە لە کاتی نەخۆشیی کۆتایی ژنەکەیدا ڕوویدا، کاتێک نەیدەتوانی لەسەر کارە زانستییەکانی ئاسایی خۆی کۆبێتەوە. بۆ ڕزگاربوون لە خەمۆکی و ئازار، خۆی لە بیرکاریدا نوقم کرد. لەو ماوەیەدا، کارێکی لەسەر حیساباتی ئینفینیتسیمال نووسی کە شارەزایان بە بەهایەکی زانستی گەورەی دەزانن و بڕیارە لە کۆمەڵە کارەکانیدا بڵاوبکرێتەوە. مارکس بیرکاریی باڵای بە لۆژیکیترین و سادەترین شێوەی جووڵەی دیالێکتیکی دەبینی و پێی وابوو زانست تەنها کاتێک گەشەی ڕاستەقینەی کردووە کە فێری بەکارهێنانی بیرکاری بووە.
کتێبخانە تایبەتەکەی مارکس زیاتر لە هەزار کتێبی لەخۆگرتبوو کە بە درێژایی ژیانی لە توێژینەوەدا کۆیکردبوونەوە، بەڵام ئەمەش بەس نەبوو. بۆیە، بۆ چەندین ساڵ بە بەردەوامی سەردانی مۆزەخانەی بەریتانی دەکرد و کەتەلۆگەکەی زۆر بەرز دەینرخاند.
تەنانەت نەیارانی مارکسیش ناچار بوون دان بە زانیارییە فراوان و قووڵەکەیدا بنێن، نەک تەنها لە پسپۆڕییەکەی خۆی – ئابووری سیاسی – بەڵکو لە مێژوو، فەلسەفە و ئەدەبیاتی هەموو وڵاتان.
سەرەڕای درەنگی کاتی خەوتنی مارکس، هەمیشە لە نێوان هەشت و نۆ بەیانی هەڵدەستا، قاوەیەکی ڕەشی دەخوارد، ڕۆژنامەکانی دەخوێندەوە و پاشان دەچووە ژووری خوێندنەکەی، کە تا دوو یان سێ بەیانی کاری دەکرد. تەنها بۆ ژەمەکان و، کاتێک کەشوهەوا ڕێگەی بدایە، بۆ پیاسەکردنێک لە هەمپستید هیس لە ئێوارەدا کارەکەی دەوەستاند. لە ڕۆژدا هەندێک جار بۆ کاتژمێرێک یان دوو کاتژمێر لەسەر قەنەفەکە دەخەوت. لە گەنجیدا زۆرجار هەموو شەوێک کاری دەکرد.
مارکس حەزێکی زۆری بۆ کارکردن هەبوو. هێندە سەرقاڵی بوو کە زۆرجار ژەمەکانی بیر دەچووەوە. زۆرجار پێویست بوو چەندین جار بانگ بکرێت پێش ئەوەی بێتە خوارەوە بۆ ژووری نانخواردن و بە زەحمەت دوا قاپەکەی خواردبا، دەگەڕایەوە ژووری خوێندنەکەی.
ئەو زۆر کەم خواردن بوو و تەنانەت لە کەمیی ئارەزووی خواردنیشی دەناڵاند. ئەمەش هەوڵی دەدا بە خواردنی تامدار – گۆشتی بەراز، ماسی دووکەڵکراو، کاڤیار، ترشیات – زاڵ بێت بەسەریدا. گەدەی ناچار بوو باج بدات بۆ چالاکییە زۆرەکەی مێشکی. ئەو هەموو جەستەی خۆی بەخشی بە مێشکی؛ بیرکردنەوە گەورەترین چێژی بوو. زۆرجار دەمبیست کە وتەکانی هیگڵ، مامۆستای فەلسەفەی گەنجێتیی خۆی، دووبارە دەکردەوە: “تەنانەت بیری تاوانکارانەی تاوانبارێکیش گەورەیی و ڕێزدارێتی زیاترە لە سەرسوڕهێنەرەکانی ئاسمان.”

پێکهاتەی جەستەی دەبوو باش بووایە بۆ بەرگەگرتنی ئەم شێوازە ژیانە ناوازەیە و کارە دەروونییە ماندووکەرە. ئەو لە ڕاستیدا بنیاتێکی بەهێزی هەبوو، لە ئاستی مامناوەند بەرزتر، شان فراوان، سنگی قووڵ، و ئەندامەکانی لەش بە ڕێکوپێکی بوون، هەرچەندە بڕبڕەی پشت بە بەراورد بە قاچەکان درێژتر بوو، وەک زۆرجار لە جووەکاندا هەیە. گەر لە گەنجیدا وەرزشی بکردایە، دەبووە پیاوێکی زۆر بەهێز. تاکە وەرزشی جەستەیی کە بە بەردەوامی ئەنجامی دەدا پیاسەکردن بوو: دەیتوانی بۆ کاتژمێرێک بەناو گردەکاندا بڕوات یان لێیان بڕوات، قسە بکات و جگەرە بکێشێت، و هیچ هەست بە ماندووبوون نەکات. دەتوانرێت بوترێت کە ئەو تەنانەت لە ژوورەکەیدا کاری دەکرد لە کاتی ڕۆیشتندا، تەنها بۆ ماوەیەکی کورت دادەنیشت تا ئەوەی لە کاتی ڕۆیشتندا بیری لێکردبووەوە بینووسێت. حەزی لەوە بوو کە لە کاتی قسەکردندا هاتوچۆ بکات، هەندێک جار دەوەستا کاتێک ڕووناکردنەوەکە گەرمتر دەبوو یان گفتوگۆکە جددی دەبوو.
بۆ ماوەی چەندین ساڵ، پێکەوە ئێواران لە “هەمپستید هیث” پیاسەمان دەکرد. لە کاتی ئەو پیاسانەدا بوو بەناو لەوەڕگەکاندا کە من وانەی ئابووریم لێ فێربووم. ئەو، بەبێ ئەوەی هەستی پێبکات، تەواوی ناوەڕۆکی کتێبی یەکەمی “سەرمایە”ی وەک ئەوەی خۆی نووسیبێتی، بۆ ڕوون کردمەوە.
کاتێک دەگەڕامەوە ماڵەوە، هەمیشە هەموو ئەوەی بیستبووم بە باشترین شێوە دەمنووسییەوە. سەرەتا بۆم قورس بوو شوێنی بیرکردنەوە قووڵ و ئاڵۆزەکانی مارکس بکەوم. بەداخەوە ئەو تێبینییە بەنرخانەم لەدەستدا، چونکە دوای کۆمۆنە پۆلیس لە پاریس و بۆردۆ کاغەزەکانمیان پشکنین و سوتاند.
پەشیمانم لەوەی تێبینییەکانی ئەو ئێوارەیەم لەدەستدا کە مارکس تیۆرییەکەی لەسەر گەشەی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی ڕوون کردەوە، بە بەڵگەی زۆرەوە. ئەو کاتە هەستم کرد چاوەکانم کراونەتەوە و بۆ یەکەمجار لۆژیکی مێژووی جیهانم بە ڕوونی بینی. توانیم دیاردە ئاڵۆزەکانی کۆمەڵگا و بیرۆکەکان بۆ سەرچاوە ماددییەکانیان بگەڕێنمەوە. ئەو کاریگەرییە سەرسوڕهێنەرە بۆ چەندین ساڵ لەگەڵم مایەوە.
سۆشیالیستەکانی مەدرید بە هەمان شێوە کاریگەر بوون، کاتێک بە باشترین شێوەی لاوازیم، تیۆرییە نایابەکەی مارکسم بۆ ڕوون کردنەوە، کە بێ گومان یەکێکە لە گەورەترین تیۆرییەکان کە تا ئێستا لەلایەن مێشکی مرۆڤەوە داڕێژرابێت.
مێشکی مارکس بە کۆمەڵێک زانیاریی بێباوەڕ لە مێژوو و زانستی سروشتی و تیۆرییە فەلسەفییەکانەوە پڕ بوو. ئەو بە شێوەیەکی بەرچاو شارەزا بوو لە بەکارهێنانی ئەو زانین و تێبینییانەی کە لە ماوەی ساڵانێکی درێژی کارکردنی فکریدا کۆی کردبوونەوە. دەتوانیت لە هەر کاتێکدا لەسەر هەر بابەتێک پرسیاری لێ بکەیت و وردترین وەڵامت دەست بکەوێت، هەمیشە هاوکات بوو لەگەڵ بیرکردنەوە فەلسەفییە گشتییەکان. مێشکی وەک کەشتییەکی جەنگی بوو لە بەندەرێکدا کە ئامادە بوو بچێتە ناو هەر بوارێکی بیرکردنەوە.
گومانی تێدا نییە کە کتێبی “سەرمایە” (Capital) مێشکێکی بەهێزی سەرسوڕهێنەر و زانینێکی باڵامان پیشان دەدات. بەڵام بۆ من، وەک بۆ هەموو ئەوانەی مارکسیان بە باشی دەناسی، نە “سەرمایە” و نە هیچ کام لە کارەکانی تری، هەموو گەورەیی نابووتێتی یان فراوانی زانینی نیشان نادەن. ئەو زۆر لە کارەکانی خۆی باڵاتر بوو.
لەگەڵ مارکس کارم دەکرد؛ من تەنها نووسەرێک بووم کە ئەو قسەکانی بە من دەوت، بەڵام ئەوە دەرفەتی پێ بەخشیم کە شێوازی بیرکردنەوە و نووسینی ئەو ببینم. کارکردن بۆی ئاسان بوو، و لە هەمان کاتدا قورس بوو. ئاسان بوو چونکە مێشکی هیچ کێشەیەکی نەبوو لە تێگەیشتنی تەواوی ڕاستییەکان و ڕەچاوکردنەکاندا. بەڵام هەر ئەو تەواوییە وای کردبوو ڕووناککردنەوەی بیرۆکەکانی ببێتە کارێکی درێژخایەن و ماندووکەر…
ئەو نەک تەنها ڕووکەش، بەڵکو ئەوەی لە ژێریشیدا بوو دەبینی. هەموو بەشە پێکهێنەرەکانی بە کاریگەری و کارلێکیانەوە پشکنین دەکرد؛ هەر بەشێکی جیا دەکردەوە و مێژووی گەشەکردنی بەدوادا دەچوو. پاشان لە شتەکەوە دەچووە سەر دەوروبەرەکەی و کارلێکی یەک لەسەر ئەوەی تری دەبینی. ئەو سەرچاوەی شتەکە، گۆڕانکارییەکان، پەرەسەندنەکان و شۆڕشەکانی بەدوادا دەچوو کە تێیاندا تێپەڕیبوو، و لە کۆتاییدا دەچووە سەر دوورترین کاریگەرییەکانی. ئەو شتێکی بە تاک، لە خۆیدا و بۆ خۆی، جیاواز لە دەوروبەرەکەی نەدەبینی: ئەو جیهانێکی زۆر ئاڵۆز و بەردەوام لە جووڵەدا دەبینی.
مەبەستی ئەوە بوو کە تەواوی ئەو جیهانە بە کارلێکە جۆراوجۆر و بەردەوام گۆڕاوەکانییەوە ئاشکرا بکات. پیاوانی ئەدەبی قوتابخانەی فلۆبێر و گۆنکۆرن سکاڵا دەکەن کە وێنەکێشانی ئەوەی دەیبینن زۆر قورسە؛ هێشتا هەموو ئەوەی دەیانەوێت وێنەی بکێشن تەنها ڕووکەشە، ئەو کاریگەرییەیە کە بەدەستیان دەهێنێت. کارە ئەدەبییەکانی ئەوان یاری منداڵانەیە بە بەراورد بە کاری مارکس: پێویستی بە بەهێزییەکی نائاسایی بیرکردنەوە هەبوو بۆ تێگەیشتن لە ڕاستی و وێنەکێشانی ئەوەی دەیبینی و دەیویست خەڵکی تریش بیبینن. مارکس هەرگیز لە کارەکەی ڕازی نەبوو – هەمیشە هەندێک باشترکردنی دەکرد و هەمیشە وێنەکێشانەکەی خۆی بە کەمتر لە بیرۆکەیەک دەزانی کە دەیویست بیگەیەنێت…
مارکس خاوەنی دوو لێهاتوویی سەرەکی بوو: توانای شیکردنەوەی بێهاوتای هەبوو، واتە دەیتوانی هەر شتێک بکات بە بەشە سەرەکییەکانی، و هەروەها مامۆستایەک بوو لە دووبارە بونیادنانەوەی ئەو شتە شیکراوەیە لەو بەشانەوە، بە هەموو قۆناغەکانی گەشەکردنییەوە، و دۆزینەوەی پەیوەندییە شاراوەکانی نێوانیان. کارەکانی ئەو تەنها بیردۆز نەبوون، وەک هەندێک لە ئابووریناسان بە هەڵە لێی تێدەگەیشتن. شێوازەکەی وەک ئەندازەیی نەبوو کە تەنها پێناسی وشک بەکاربهێنێت و واقیع پشتگوێ بخات. بەڵکو، کتێبی “سەرمایە” چەندین شیکردنەوەی تێدایە کە وردترین وردەکارییەکان و پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نێوان شتەکان ڕوون دەکاتەوە.
مارکس شیکارییەکەی بەو ڕاستییە سادەیە دەست پێ دەکات کە سامان لە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا بە شێوەی کۆمەڵێکی زۆری کاڵا دەردەکەوێت، کە واتە کاڵا بناغەی سامانی سەرمایەدارییە. ئەو بە تێڕوانینێکی قون و وردەوە کاڵا شی دەکاتەوە و نهێنییە شاراوەکانی ئاشکرا دەکات کە ئابووریناسانی تر نەیانتوانیوە بیدۆزنەوە. مارکس بە وردی پەیوەندی کاڵا و کاڵاکانی دیکە، هەروەها ڕۆڵی کاڵا لە بازاڕدا تاوتوێ دەکات.
هەروەها قۆناغەکانی بەرهەمهێنانی کاڵا و مەرجە مێژووییەکانی باس دەکات. مارکس نیشانی دەدات کە چۆن کاڵاکان شێوەی جیاواز وەردەگرن و چۆن لە شێوەیەکەوە بۆ شێوەیەکی تر دەگۆڕێن، بە شێوەیەک کە یەک فۆرم بە ناچاری دەبێتە هۆی دروستبوونی فۆرمێکی تر. ئەو ئەم گۆڕانکارییانە بە شێوەیەکی لۆژیکی و هونەرمەندانە ڕوون دەکاتەوە، کە وا دەکات وێنا بکەیت کە ئەمە چیرۆکێکە، لە کاتێکدا کە ڕاستییەکی قووڵە و دوبارە داڕشتنەوەی دیالێکتیکی کاڵایە.
مارکس هەمیشە زۆر ویژدانپاک بوو سەبارەت بە کارەکەی: هەرگیز ڕاستی یان ژمارەیەکی نەدەدا کە لەلایەن باشترین دەسەڵاتدارانەوە پشتڕاست نەکرابووەوە. ئەو هەرگیز بە زانیاری ناڕاستەوخۆ ڕازی نەبوو، هەمیشە ڕاستەوخۆ دەچووە سەرچاوەکە، بەبێ گوێدانە ئەوەی چەند بێزارکەر بوو. بۆ دڵنیابوون لە ڕاستییەکی بچووک دەچووە مۆزەخانەی بەریتانی و کتێبەکانی لەوێ ڕاوێژ دەکرد. ڕەخنەگرەکانی هەرگیز نەیانتوانی سەلمێنن کە ئەو کەمتەرخەم بووە یان ئەوەی مشتومڕەکانی لەسەر ڕاستییەکان بنیات ناوە کە پشکنینی توند و تیژ هەڵنەدەگرتن.
پابەندبوونی مارکس بە دۆزینەوەی سەرچاوە بنەڕەتییەکان وای لێکردبوو کە سەیری نووسەرانی کەم ناسراو بکات، هەندێکیان تەنها لەلایەن ئەوەوە ئاماژەیان پێدەکرا. کتێبی “سەرمایە” پڕە لە گوتەی نووسەرانی لەبیرکراو، ئەمەش ڕەنگە وادابنرێت کە مارکس دەیەوێت زانستەکەی نمایش بکات. بەڵام مەبەستی ئەو ئەمە نەبوو. ئەو ڕوونی دەکردەوە، “من دادپەروەری مێژوویی جێبەجێ دەکەم.” مارکس پێی وابوو کە ئەرکی ئەوەیە دان بەو نووسەرانەدا بنێت کە بۆ یەکەمجار بیرۆکەیەکیان دەربڕیوە یان بە وردترین شێوە داڕشتوویانە، بەبێ گوێدانە ناوبانگ یان گرنگییان.
مارکس لە بوارەکانی زانست و ئەدەبدا پابەندێکی سەرسەخت بوو بە ویژدانپاکییەوە. هەرگیز پشتی بە زانیارییەک نەدەبەست کە دڵنیا نەبوو لێی، هەروەها خۆی بەدوور دەگرت لە قسەکردن لەسەر هەر بابەتێک پێش لێکۆڵینەوەیەکی ورد. ئەو کارەکانی بڵاونەدەکردەوە تا چەندین جار پێداچوونەوەی بۆ نەدەکردن بۆ دۆزینەوەی گونجاوترین شێواز. مارکس توانای دەرکەوتنی نەبوو بەبێ ئامادەکارییەکی باش، و پیشاندانی دەستنووسەکانی پێش دەستکاریکردنی کۆتایی ئازارێکی گەورە دەبوو بۆی. بەهۆی ئەم هەستە بەهێزەیەوە، ڕۆژێک ئاماژەی بەوەدا کە ئامادەیە دەستنووسەکانی بسوتێنێت نەک بە ناشیرینی و ناتەواوی بەجێیان بهێڵێت.
شێوازی کارکردنی ئەو زۆرجار ئەرکەکانی لەسەر شانی دەنا کە خوێنەر بە زەحمەت دەتوانێت گەورەییەکەیان وێنا بکات. بەم شێوەیە، بۆ نووسینی نزیکەی بیست لاپەڕە لەسەر یاسای کارگە لە ئینگلتەرا لە “سەرمایە”دا، ئەو کتێبخانەیەک لە “کتێبی شین” (Blue Books) ی خوێندەوە کە ڕاپۆرتی لیژنەکان و پشکنەرانی کارگە لە ئینگلتەرا و سکۆتلاند تێدابوو. ئەو هەموویان لە سەرەتاوە تا کۆتایی خوێندەوە، وەک لە نیشانەکانی قەڵەم ڕەساس لەسەریان دەردەکەوێت. ئەو ئەو ڕاپۆرتانەی بە گرنگترین و بەهادارترین بەڵگەنامەکان دەزانی بۆ لێکۆڵینەوە لە شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری. ئەو هێندە بیروباوەڕی بەرز بوو لەسەر ئەوانەی بەرپرسیار بوون لێیان کە گومانی هەبوو لە توانای دۆزینەوەی لە وڵاتێکی تر لە ئەوروپا “پیاوانی ئەوەندە بەتوانا، بێلایەن و ڕێزلێگیراو وەک پشکنەرانی کارگەکانی ئینگلیز”. ئەو ئەم ستایشە درەوشاوەیەی لە پێشەکی “سەرمایە”دا پێشکەش کردوون.
مارکس زۆر سوودی لە زانیارییە وردەکانی “کتێبە شینەکان” وەرگرت. بەشێک لە پەرلەمانتاران، کە کتێبەکانیان بەسەردا دابەش دەکران، تەنها وەک ئامانجێک بۆ ڕاهێنانی تەقەکردن بەکاریان دەهێنا و بە ژمارەی کونەکان هێزی چەکەکەیان هەڵدەسەنگاند. هەندێکی تر بە کێش دەیانفرۆشت، کە ئەمەش بۆ مارکس سوودبەخش بوو، چونکە دەیانتوانی بە هەرزانی لە فرۆشیارە کۆنەکانی Long Acre بیکڕێت، کە مارکس بەردەوام سەردانی دەکردن بۆ گەڕان بەدوای کتێب و بەڵگەنامەی کۆندا. پڕۆفیسۆر بیزلی ئاماژەی بەوەدا کە مارکس زۆرترین کەس بووە کە سوودی لە لێکۆڵینەوە فەرمییەکانی ئینگلیز وەرگرتووە و ناساندوونی بە جیهان، بەڵام نەیدەزانی کە پێش ساڵی 1845 ئەنگڵز خۆی بەشێکی زۆری زانیارییەکانی لەم کتێبە شینانە وەرگرتووە بۆ نووسینی کتێبەکەی لەسەر دۆخی چینی کرێکار لە ئینگلتەرا.

• پۆڵ لافارگ (کانوونی دووەمی ١٨٤٢ – ٢٥ی تشرینى دووەمی ١٩١١) نووسەرێکی سۆشیالسیتی فەڕەنسی، ئابووریناس، ڕۆژنامەنووس، ڕەخنەگری ئەدەبی و چالاکوانێکی سیاسی بوو کە لە کووبا لەدایکبوو بوو. ناسراوترین کاری بریتییە لە “مافی تەمبەڵی”. لافارگ دایکی کووبی و باوکی فەڕەنسی بوو، زۆربەی ژیانی لە فەڕەنسا بەسەر بردووە، لەگەڵ ماوەیەک لە ئینگلتەرا و ئیسپانیا. لافارگ زاوای کارڵ مارکس بوو، لەگەڵ دووەم کچی، لاورا، هاوسەرگیری کردبوو. لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا، ئەو و لاورای ٦٦ ساڵان پێکەوە لە ڕێککەوتنێکی خۆکوژیدا مردن.
ماویەتی…
وەرگێرانی بۆ کوردی…. توانا محەمەد نوری