دەسەڵاتی میلیشیایی لە کوردستان یەکسانە بە مەرگی یاسا و دیموکراسی!… نووسینی: توانا محەمەد نوری

هەرێمی کوردستانی عێراق زۆرجار لەلایەن بەرپرسانی ئەمریکی و ئەوروپییەوە وەک چرایەکی دیموکراسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەسف دەکرێت. ئەم گێڕانەوەیە درۆیەکی مەترسیدارە. ڕاستییەکەی بریتییە لە ناوچەیەک کە لەلایەن میلیشیا و بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانەوە کۆنترۆڵکراوە، کە تێیدا هێزی چەکداری، نەک یاسا، نەک سندووقی دەنگدان، دەسەڵات دیاری دەکات. دیموکراسی پووچەڵە، گەندەڵی سیستماتیکە و داهاتووی کۆمەڵگەیەک بە تەواوی لەلایەن دەستەیەکی بچووکەوە بە بارمتە گیراوە. لە هەرێمی کوردستان سەروەری یاسا بوونی نییە، لەباتی ئەو سەروەری چەک هەیە.

ئەم دەسەڵاتە بە قوربانیدانی خەڵکی کوردستان بەدەست نەهاتووە. لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن ئەمریکاوە دروست کرا، کاتێک واشنتۆن دوای جەنگی کەنداو ناوچەی دژە فڕینی سەپاند. ئەم کردارەی دەستێوەردانی بیانی باکووری کوردستانی لە سوپای سەدام حسێن پاراست و ڕێگەی بە پارتە ناوخۆییەکان دا حوکمڕانی بکەن. بەڵام لەجیاتی بنیاتنانی دامەزراوە دیموکراسییەکان، پارتی و یەکێتی دەرفەتەکەیان قۆستەوە بۆ جێگیرکردنی میلیشیاکانیان، دابەشکردنی کوردستان بە دوو زۆن و گۆڕینی ناوچەکە بۆ دەسەڵاتی بنەماڵەیی ڕکابەر. گەرەنتی پاراستنی ئەمریکا ئازادی بەوان دا بۆ ئەوەی بێ کۆنترۆڵ حوکمڕانی بکەن.

ئەمڕۆ، هێزەکانی پێشمەرگە سوپایەکی نیشتمانی یەکگرتوو نین، بەڵکو میلیشیای حزبین. ئەوان وەڵامی گەل نادەنەوە بەڵکو وەڵامی بنەماڵەی بارزانی لە هەولێر و دهۆک و بنەماڵەی تاڵەبانی لە سلێمانی دەدەنەوە. دادگاکان ناتوانن لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکەن. خۆپیشاندانەکان بە گولـلەی ڕاستەوخۆ وەڵام دەدرێنەوە. ڕۆژنامەنووسان زیندانی دەکرێن، ئەشکەنجە دەدرێن، و هەندێکجاریش دەکوژرێن. هەڵبژاردنەکان ساختەکاری تێدا دەکرێت، بە هەڕەشە و ساختەکاری و دەستکاریکردنی دەنگدان بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ئەنجامەکە هەرگیز هەڕەشە لە دەستەی باڵادەست نەکات. ئەوەی هەیە دیموکراسی نییە، بەڵکو ئۆلیگارشییەکی چەکدارە، کە بە زمانی دیموکراسی بۆ بینەرانی ڕۆژئاوا نمایش دەکرێت.
پارتی و یەکێتی دوو باڵی دەسەڵاتداری خێزانی کوردایەتی، هەر یەکەیانی هاوپەیمانێتی جیاواز و پشتیوانی دەرەکی جیاوازیان هەیە. پارتی، بە سەرۆکایەتی بنەماڵەی بارزانی، بە درێژایی حوکمی هەرێمی کوردستان پەیوەندییەکی نزیکتری لەگەڵ تورکیا پەرەپێداوە. ئەم پەیوەندییە زۆرجار بە هاوکاری ئابووری، بە تایبەتی لە هەناردەکردنی نەوتدا، و نیگەرانی هاوبەش لەسەر پەکەکە تایبەتمەندە. بە پێچەوانەشەوە، یەکێتیش بە سەرۆکایەتی بنەماڵەی تاڵەبانی، پەیوەندی بەهێزتری لەگەڵ ئێران پاراستووە.

ئەمریکا بەرپرسیارێتی ڕاستەوخۆی لە ئەستۆدایە. ناوچەیەکی دروست کرد، تا ئێستاش بەردەوامە لە شەرعیەتدان بە میلیشیاکان. واشنتۆن ستایشی سەرکردە کوردەکان دەکات وەک هاوپەیمان، بەتایبەتی بۆ ڕۆڵیان لە شەڕی دژی داعش، لەکاتێکدا بە ئەنقەست چاوپۆشی لە پێشێلکردنی مافی خەڵک و پراکتیکە ئۆتۆریتارییەکانیان دەکات. سیاسەتی ئەمریکا دیموکراسی گەشە پێنەداوە، بەڵکو حوکمی میلیشیا و گەندەڵی جێگیر کردووە.
بەڵام کۆمەڵگەی کوردستان، لەناو ئەم سیستەمە خنکێنەرەدا، ڕەتی دەکاتەوە بێدەنگ بێت. مامۆستایان، کە بۆ چەند مانگێک مووچەیان وەرنەگرتووە، هاتوونەتە سەر شەقامەکان و داوای مافەکانیان دەکەن. بزووتنەوەکانی گەنجان لە سلێمانی و شارەکانی دیکە دژی گەندەڵی کۆبوونەتەوە و داوای کۆتاییهێنان بە حوکمی یەک بنەماڵە دەکەن، تەنانەت کاتێک هێزە ئەمنییەکان لێیان دەدەن و دەستگیریان دەکەن. ڕۆژنامەنووسان وەک شێروان شێروانی، کە بەهۆی ئاشکراکردنی گەندەڵی زیندانی و ئەشکەنجە درا، بوونەتە هێمای بەرخۆدان. سەرەڕای هەڕەشە و ترساندن، ڕۆژنامەنووسە سەربەخۆکان هێشتا ژیانی خۆیان دەخەنە مەترسییەوە بۆ ئاشکراکردنی ڕاستی دزینی حزبی و سەرکوتکردن. هاوڵاتیانی ئاسایی، کە ڕووبەڕووی هەژاری و بێکاری بوونەتەوە لەکاتێکدا دەستەبژێر دەوڵەمەند دەبن، بەردەوامن لەناڕەزایەتی دەربڕین تەنانەت کاتێک ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە.
خۆپیشاندانەکان و چالاکییەکانی تری خەڵکی کوردستان ئاماژەن بۆ بەردەوامبوونی ویستێکی بەهێز بۆ دیموکراسی ڕاستەقینە و سەروەری یاسا. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم ئارەزووە ببێتە واقیع، پێویستە میلیشیاکان هەڵبوەشێنرێنەوە و دەسەڵاتی سیاسی لە هێزی چەکداری جیا بکرێتەوە. دەسەڵاتە ڕۆژئاواییەکان دەبێت کۆتایی بهێنن بە پشتیوانیکردنی ئەو بنەماڵانەی کەپاراستنی ئەمریکا بەکاردەهێنن بۆ سەرکوتکردنی کۆمەڵگاکانی خۆیان.
کوردستان ئەمڕۆ ئەو مۆدێلە دیموکراسییە نییە کە سەرکردەکانی بانگەشەی بۆ دەکەن، بەڵکو ناوچەیەکی پاڵپشتیکراوی هێزی ناوچەیی و ئەمریکایە کە لەلایەن میلیشیا، گەندەڵی و سەرکوت و ترسەوە حوکم دەکرێت. بەڵام ئازایەتی خۆپیشاندەران، گەنجان، و ڕۆژنامەنووسانی کوردستان دەریخستووە کە داهاتوویەکی دیکە گونجاوە: داهاتوویەک کە تێیدا دەسەڵات نەک لە چەکەوە، بەڵکو لە ئیرادەی گەلەوە سەرچاوە بگرێت.

٢٨/٩/٢٠٢٥