ڕۆژی جیهانی ئاشتی: بانگەوازێک بۆ جیهانێکی یەکسان و دادپەروەر…نووسینی: توانا محەمەد نوری
٢١ی ئەیلوول، ڕۆژی جیهانی ئاشتی، ڕۆژێکە بۆ بیرکردنەوە لە واتای ڕاستەقینەی ئاشتی و ڕێگاکانی گەیشتن پێی. ئاشتی تەنها بە واتای نەبوونی جەنگ نایەت، بەڵکو دۆخێکە کە تێیدا دادپەروەری، یەکسانی و مافەکانی مرۆڤ ڕێزیان لێ دەگیرێت. ئەم ڕۆژە دەرفەتێکە بۆ ئەوەی بپرسین ئایا ئاشتی چۆن دەتوانێت لە جیهانێکدا بەرقەرار بێت کە هێشتا پڕە لە توندوتیژی، نایەکسانی و ستەمکاری؟
مرۆڤایەتی زۆرجار وەک قوربانی جەنگ دەردەکەوێت، کە ئەمەش ڕاستییەکی تاڵە. بەڵام مێژوو ئەوەی سەلماندووە کە لە هەر سەردەمێکدا ستەم و توندوتیژی و جەنگ باڵادەست بووبێت، هەمیشە چالاکوانان و تێکۆشەرانی ئاشتی لە دژی وەستاونەتەوە. بۆ نموونە، گەورەترین خۆپیشاندانەکانی دوای جەنگی جیهانی دووەم، کە تیایدا ملیۆنان کەس بە دروشمی “نان و ئاشتی” بەشداربوون، باشترین بەڵگەن بۆ ئەم خەباتە. ناڕەزایەتییە جیهانییەکەی دژی شەڕ لە عێراق کە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهان بەشدارییان تێدا کرد و سەرکردەکانی لە هەموو لایەک تووشی شۆک کرد، نموونەیەکی دیکەیە. تەنها لە لەندەن، نزیکەی دوو ملیۆن کەس ڕێپێوانیان کرد، کە ئەمەش گەورەترین ناڕەزایەتی بوو لە مێژووی بەریتانیادا. ئەم ڕووداوانە ئەوە دەردەخەن کە ئاشتی بەبێ خەبات و بەردەوامی بەدەست نایەت. ئاشتییەکی ڕاستەقینە تەنها لە ڕێگەی تێکۆشان دژی نایەکسانی و توندوتیژییەوە بەدی دێت. ئەم جۆرە سیاسەتە کراوەیە بەڕووی ئەوی دیکەی ژێردهست، بەڵام هەرگیز سازشکار نییە لەگەڵ داگیرکەر و ستەمکاران.
لەم چوارچێوەیەدا، دۆخی فەلەستین وەک نموونەیەکی ئاشکرا دەردەکەوێت. وەک غەسان کەنەفانی وتی، “باسی کام گفتوگۆ دەکەن؟ گفتوگۆی گەردن لەگەڵ شمشێر؟” ئەم قسەیە ڕاستییەکی تاڵ و ڕوونی خستەڕوو: گفتوگۆی ڕاستەقینە تەنها لەنێوان لایەنە یەکسانەکاندا مانای هەیە، نەک لەنێوان داگیرکەر و ئەوانەی داگیرکراون. ئەمە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئاشتی بەبێ دادپەروەری و یەکسانی، تەنها خەیاڵێکە و ناتوانێت بناغەیەکی پتەو بۆ پێکەوەژیانی هەمیشەیی دروست بکات. ئاشتییەک کە لەسەر بنەمای نایەکسانی و زۆرداری بنیات نرابێت، ئاشتییەکی درۆینە و بێ بەهایە. هەموو هەفتەیەک، خۆپیشاندان لە زۆربەی پایتەختەکانی جیهاندا بەڕێوەدەچێت بۆ فشار خستنە سەر حکومەتەکان تا کۆتایی بە شەڕی قڕکردنی خەڵکی غەززە بهێنن.
لە ڕۆژی جیهانی ئاشتیدا، پێویستە بیرمان بێتەوە کە ئاشتی بێ دادپەروەری، بێ یەکسانی و بێ خەبات دژی داگیرکاری و سەرکوت و ستەم، ئاشتییەکی پووچ و درۆینەیە. ئاشتی واتە جیهانێکی بێ توندوتیژی و ستەم، جیهانێک کە تێیدا مافەکانی مرۆڤ پارێزراو بن و هەمووان بە یەکسانی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. ئاشتی ڕاستەقینە لە مەیدانەکانی بەرخۆدان، یەکڕیزی و ئازادیدا گەشە دەکات و تەنیا لە ڕێگەی هەوڵ و تێکۆشانی بەردەوامەوە دەتوانرێت بەدی بهێنرێت.
له کاتێکدا یادی ڕۆژی جیهانی ئاشتی دهکهینهوه، جیهان هێشتا ڕووبهڕووی چهندین شەڕ و ململانێی چهکداری گهوره و خوێناوی دهبێتهوه. جهنگی ئۆکرانیا، شەڕی غەززە، قهیرانهکانی سوودان و هایتی، و جهنگه ناوخۆییهکانی وڵاتانی وهک میانمار و سوریا، ههموویان نموونهی زیندوون که چۆن ئاشتی ڕاستهقینه هێشتا ئامانجێکی دووره. ئهم ململانێیانه جهخت لهسهر ئهو ڕاستییه دهکهنهوه که ئاشتی تهنیا نهبوونی جهنگ نییه، بهڵکو پێویستی به چارهسهرکردنی هۆکاره بنهڕهتییهکانی توندوتیژی و نایهکسانی ههیه. لهم ناوچانهدا، خهبات بۆ دادپهروهری و یهکسانی بهردهوامه، گفتوگۆی ڕاستهقینه تهنیا لهنێوان لایهنه یهکسانهکاندا دهکرێت، نهک لهنێوان داگیرکهر و داگیرکراو. بۆیه، لهم ڕۆژهدا، پێویسته ههوڵهکانمان چڕ بکهینهوه بۆ بهدیهێنانی ئاشتییهکی ههمهلایهنه که دادپهروهری و مافهکانی مرۆڤ له سهرووی ههموو شتێکهوه دابنێت.
سیستمی سەرمایەداری، کە بە سروشتی خۆی لەسەر کۆکردنەوەی سەرمایە و کێبڕکێی بەردەوام دامەزراوە، سەرچاوەی سەرەکی جەنگ، ستەمکاری و توندوتیژییە. کاتێک قازانجی ئابووری دەبێتە پێشینە، وڵاتان و کۆمپانیا گەورەکان بە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی بازاڕ و زیادکردنی قازانج، دەستدەکەن بە داگیرکاری، چەوساندنەوەی سەرچاوە سروشتییەکان، و دروستکردنی ناکۆکی. ئەمەش دەبێتە هۆی نایەکسانی لەنێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان و نەتەوەکاندا، کە خۆی لە خۆیدا ڕێگە خۆش دەکات بۆ سەرهەڵدانی شەڕ و پێکدادانی خوێناوی. بۆیە، ئاشتییەکی ڕاستەقینە پێویستی بە تێپەڕاندنی ئەم سیستمە ئابوورییە هەیە کە هۆکاری سەرەکی نایەکسانی و توندوتیژییە، و بنیاتنانی جیهانێک کە لەسەر بنەمای هاوکاری، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و دابەشکردنی یەکسانی سامان دامەزرابێت.
ڕۆژی جیهانی ئاشتی دەرفەتێکە بۆ نوێکردنەوەی پابەندبوونمان بەم بنەمایانە. با هەوڵ بدەین بۆ:
- هاندانی دیالۆگ و تێگەیشتن: گفتوگۆکردن و هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لە یەکتر، تەنانەت ئەگەر بیروڕا جیاوازیشمان هەبێت.
- چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بە شێوازی ئاشتیانە: گەڕان بەدوای ڕێگەچارەی نا توندوتیژ بۆ ململانێکان.
- پشتگیریکردن لە دادپەروەری کۆمەڵایەتی: کارکردن بۆ کەمکردنەوەی هەژاری، نایەکسانی، و جیاکاری.
- پەرەپێدانی پەروەردەی ئاشتی: فێرکردنی نەوەی نوێ گرنگی پێکەوە ژیانی ئاشتیانە، لێبوردەیی و ڕێزگرتن لە بۆچوونی ئەوانی تر.
- وەستاندنی دەستتێوەردان لە کاروباری ناوخۆیی وڵاتانی تر: ئەم دەستتێوەردانە دەبێتە هۆی ناسەقامگیری ناوخۆیی وڵات و زۆرجار ڕێگا خۆشدەکات بۆ سەرهەڵدانی ناکۆکی و قەیرانی مرۆیی.
لەم ڕۆژەدا، با هەموومان بەیەکەوە کار بکەین بۆ ئەوەی جیهانێکی باشتر، ئاشتیانەتر، و دادپەروەرتر بۆ خۆمان و بۆ نەوەکانی داهاتوو بنیات بنێین.
٢١/٩/٢٠٢٥