حیزبییەت و کۆمۆنیزم: گەشتێک بە دیدگای مارکس، لینین و مەنسوور حیکمەت… نووسینی: توانا محەمەد نوری
حیزبییەت چەمکێکی ناوەند و گرنگە لە بیری کۆمۆنیزمدا، کە هیوا و ئامانجەکانی چینی کرێکار بۆ ڕزگاری و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی بێ چەوسانەوەی تێدا بەرجەستە دەبێت. بە درێژایی مێژوو، بیرمەندە دیارەکانی کۆمۆنیزم دیدگای جیاوازیان لەسەر ڕۆڵ و سروشتی حیزب و چۆنیەتی بەشداریکردنی لە بەدیهێنانی ئامانجە شۆڕشگێڕییەکان پێشکەش کردووە. ئەم وتارە لە دیدگاکان قووڵ دەبێتەوە و لە شیکارییە جیاوازەکانیان لەسەر ڕۆڵی حیزب لە رابەرایەتیکردنی کرێکاران بەرەو کۆمۆنیزم، بە تایبەتیش جەخت لەسەر چەمکی “کۆمۆنیزمی کرێکاری” دەکاتەوە کە مەنسوور حیکمەت پەرەی پێداوە. ئامانجی ئەم وتارە خستنەڕووی گەشەسەندنی فیکری چەمکی حیزبە لەناو بزووتنەوەی کۆمۆنیزمدا و چۆنیەتی خۆگونجاندنی ئەم دیدگایانە لەگەڵ ئاڵنگارییە مێژووییە جیاوازەکان، هەتا گەیشتن بە بانگەواز بۆ حیزبێکی کرێکاری ڕادیکاڵ و سەربەخۆ.
کارل مارکس، بە هاوبەشی لەگەڵ فریدریك ئەنگڵس، تیۆرییەکی وردی لەسەر حیزبی سیاسی بە واتای نوێ پێشکەش نەکردووە، بەڵام نووسینەکانیان، بەتایبەت “مانیفێستی کۆمۆنیست”، دیدگای ئەوان بۆ ڕۆڵی کۆمۆنیستەکان لە خەباتی چینایەتیدا ڕوون دەکاتەوە. بۆ مارکس، حیزب لەناو خودی خەباتی چینایەتیدا سەرهەڵدەدات و وەک دەربڕینێکی ڕێکخراوی بەرژەوەندییەکانی کرێکاران خزمەت دەکات. مارکس حیزبی وەک قەوارەیەکی جیاواز لە چینی کرێکار وێنا نەکردووە، بەڵکو وەک بەشێکی ئەندامی لێی، کار لەسەر هۆشیارکردنەوەی کرێکاران بە بەرژەوەندییە مێژووییەکانیان دەکات.
لە “مانیفێستی کۆمۆنیست”دا، مارکس و ئەنگڵس هەڵوێستی کۆمۆنیستەکان لە حیزبە کرێکارییە هەمیشەییەکان ڕوون دەکەنەوە:
“کۆمۆنیستەکان حیزبێکی تایبەت لە بەرامبەر حیزبە کرێکارییەکانی تردا پێک ناهێنن. ئەوان بەرژەوەندییەکانیان جیا نییە لە بەرژەوەندییەکانی هەموو کرێکاران. ئەوان بنەمای تایفی تایبەت بە خۆیان دانانێن کە بیانەوێت بزووتنەوەی کرێکاری بەپێی ئەوان داڕێژن. کۆمۆنیستەکان لە حیزبە پرۆلێتارییەکانی تر جیاوازن تەنها لەوەدا کە، لە لایەکەوە، بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی هەموو کرێکاران، بەبێ گوێدانە نەتەوەییەت، لە خەباتە نەتەوەییە جیاوازەکانی پرۆلیتارییەکاندا دەردەبڕن و پێشکەشی دەکەن؛ و لە لایەکی ترەوە، لە قۆناغە جیاوازەکانی گەشەسەندن کە خەباتی نێوان کرێکاران و بۆرژوازی تێیدا تێدەپەڕێت، هەمیشە نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانی بزووتنەوەکە بە گشتی دەکەن”.
ئەم وەسفە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە کۆمۆنیستەکان، بە دیدی مارکس، پێشەنگی هۆشیاری چینی کرێکارن، کە ڕێڕەوی مێژوویی خەباتی چینایەتی تێدەگەن و کار لەسەر ئاراستەکردنی کرێکاران دەکەن بەرەو بەدیهێنانی ئامانجە کۆتاییەکانی. ئەوان بەرژەوەندی نوێ دروست ناکەن، بەڵکو دەربڕی بەرژەوەندییە ڕاستەقینەکانی چینی کرێکارن بە گشتی. ڕۆڵی ئەوان ڕوون و ئاشکراکردنی ناکۆکییە چینایەتییەکان و پاڵنانی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕییە بەرەو پێشەوە.
مارکس هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمۆنیستەکان پشتگیری لە هەموو بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕی دژ بە سیستەمی کۆمەڵایەتی و سیاسیی هەمیشەیی دەکەن:
“بە کورتی، کۆمۆنیستەکان لە هەموو شوێنێک پشتگیری لە هەموو بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕی دژ بە سیستمی کۆمەڵایەتی و سیاسیی هەمیشەیی دەکەن”.
ئەم پشتگیرییە بە واتای تێکەڵبوون لەم بزووتنەوانەدا نییە، بەڵکو کارکردنە لەناویان بۆ ڕوونکردنەوە و ئاشکراکردنی ئامانجە کۆتاییەکانی کۆمۆنیزم، کە بریتین لە نەهێشتنی کاری کرێگری و موڵکی تایبەت و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی بێ چین و بێ دەوڵەت. لەم کۆمەڵگە کۆمۆنیستیدا، حیزب وەک قەوارەیەکی جیاواز نامێنێت، چونکە پێویستی پێی نامێنێت کاتێک ڕزگاری تەواوی کرێکاران و نەهێشتنی خەباتی چینایەتی بەدیهات. بۆ مارکس، حیزب ئامرازێکی کاتییە و پێویستە بۆ بەدیهێنانی شۆڕش، بەڵام خودی ئامانج نییە.
کاتێک مارکس دیدگایەکی گشتی لەسەر ڕۆڵی کۆمۆنیستەکان لە خەباتی چینایەتیدا پێشکەش کرد، ڤلادیمیر لینین هات بۆ پەرەپێدانی چەمکێکی وردتر و ڕێکخراوتر لەسەر حیزب، کە چەمکی “حیزبی پێشەنگ”ە. تیۆری حیزبی لینین لە چوارچێوەی پێویستی بە ڕێکخراوێکی شۆڕشگێڕدا سەری هەڵدا کە توانای سەرکردایەتیکردنی کرێکارانی لە ڕووسیای قەیسەریدا هەبێت، چونکە بارودۆخی سیاسی پێویستی بە پێکهاتەیەکی نهێنی و ڕێک و پێک هەبوو. لینین بە توندی ڕەخنەی لە “خۆڕسکبوون” لە بزووتنەوەی کرێکاریدا گرت، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە هۆشیاری شۆڕشگێڕی بە خۆکاری لە خەباتی ئابووری کرێکارانەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو دەبێت لە دەرەوە لەلایەن حیزبێکی ڕێکخراو و هۆشیارەوە پێیان بگەیەندرێت.
لە کتێبی “چی بکرێت؟” لینین دەڵێت:
“هۆشیاری سۆشیالیستی تەنها لەسەر بنەمای زانیاری زانستیی قووڵ دەتوانێت سەرهەڵبدات. تیۆری سۆشیالیستی لە تیۆرییە فەلسەفی و مێژوویی و ئابوورییەکانەوە سەریهەڵداوە کە نوێنەرانی خوێندەواری چینە خاوەندارەکان، ڕۆشنبیران، دایناون. بەم شێوەیە، هۆشیاری سۆشیالیستی شتێکە کە لە دەرەوە بۆ خەباتی چینایەتی پرۆلیتاری دەهێنرێت، نەک شتێک کە بە خۆکاری لێیەوە سەرهەڵبدات”.
لێرەوە چەمکی حیزبی پێشەنگ هات، کە حیزبێکە لە شۆڕشگێڕانی پرۆفیشناڵی زۆر هۆشیار و پڕ لە دیسیپلین پێکدێت، کە ژیانی خۆیان بۆ خەباتی شۆڕشگێڕی تەرخان دەکەن. ڕۆڵی ئەم حیزبە سەرکردایەتیکردنی چینی کرێکار و ئاراستەکردنی بەرەو شۆڕش و دامەزراندنی حکومەتی کرێکارییە. ئەم حیزبە تەنها ڕەنگدانەوەی ئاستی هۆشیاری ئێستای چینەکە نییە، بەڵکو ئەو هێزەیە کە ئەو هۆشیارییە بەرز دەکاتەوە و ئاراستەی دەکات بەرەو ئامانجە شۆڕشگێڕییەکان.
یەکێک لە بنەما سەرەکییەکان کە ڕێکخستنی حیزبی پێشەنگی لینینی بەڕێوە دەبات، “ناوەندگەرایی دیموکراسی”یە. ئەم بنەمایە دوو لایەن پێکەوە کۆدەکاتەوە:
“بنەمای ناوەندگەرایی دیموکراسی و سەربەخۆیی ڕێکخراوە حیزبییە خۆجێیەکان واتای ئازادییەکی تەواو و گشتگیرە لە ڕەخنەگرتن، بە مەرجێک کاریگەری لەسەر یەکێتیی کارێکی دیاریکراو نەکات”.
دیموکراسی: واتای ئازادی تەواوی گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی بیروڕا لەناو حیزبدا پێش بڕیاردان، کە ڕێگە بە فرەچەشنی دیدگا و پێشکەشکردنی پێشنیار لەلایەن هەموو ئەندامانەوە دەدات.
ناوەندگەرایی: واتای دیسیپلینی توند و یەکێتی لە کارکردندا دوای بڕیاردان. کاتێک بڕیارێک پەسەند کرا، بۆ هەموو ئەندامانی حیزب ناچارکەر دەبێت و دەبێت بە توندی و بێ دوودڵی جێبەجێ بکرێت، بۆ دڵنیابوون لە کاریگەری حیزب وەک یەکەیەکی یەکگرتوو.
لینین پێی وابوو کە ناوەندگەرایی دیموکراسی بۆ دڵنیابوون لە کاریگەری حیزب و توانای کارکردنی وەک یەکەیەکی یەکگرتوو لە بەرامبەر دوژمنی چینایەتیدا پێویستە. ئەمە دڵنیا دەکاتەوە کە حیزب، سەرەڕای گفتوگۆ ناوخۆییەکان، وەک هێزێکی یەکگرتوو و ڕێکخراو هەڵسوکەوت دەکات و توانای بەدیهێنانی ئامانجە شۆڕشگێڕییەکانی هەیە. بۆ لینین، حیزب ئامرازێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ دەستگرتن بەسەر دەسەڵات و پاراستنی، و بۆ قۆناغی گواستنەوە لە سەرمایەدارییەوە بۆ کۆمۆنیزم پێویستە.
مەنسوور حیکمەت، بیرمەند و داڕێژەری کۆمۆنیزمی کرێکاری، بە تایبەت جەخت لەسەر چەمکی “کۆمۆنیزمی کرێکاری” و ڕۆڵی حیزب لە بەدیهێنانیدا دەکاتەوە. حیکمەت بە توندی ڕەخنەی لە حیزبە کۆمۆنیستە تەقلیدییەکان گرت کە لە ناواخنی خەباتی چینایەتی دوورکەوتوونەتەوە، و بانگەواز بۆ بنیادنانی حیزبێکی کرێکاریی ڕاستەقینە کرد کە نوێنەرایەتی بەرژەوەندییە ڕاستەوخۆ و مێژووییەکانی کرێکاران بکات.
بۆ حیکمەت، کۆمۆنیزمی کرێکاری تەنها تیۆری نییە، بەڵکو بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی ئۆبژێکتیڤی سەربەخۆیە، کە لە خەباتی ڕۆژانەی چینی کرێکار دژ بە سەرمایەداریدا ڕیشەی داکوتاوە. پێی وایە سۆشیالیزم مۆدێلێکی تیۆری یان خەیاڵگەرایی نییە کە چاوەڕێی جێبەجێکردن بێت، بەڵکو چوارچێوەی خەباتێکی کۆمەڵایەتیی ڕاستەقینە و بەردەوامە. ئەو جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری دەبێت لەم خەباتە ڕاستەقینە و ئۆبژێکتیڤە سەرهەڵبدات.
لە “تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری”دا، حیکمەت دیدگای خۆی بۆ حیزب ڕوون دەکاتەوە:
“کۆمۆنیزمی کرێکاری بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی سەربەخۆیە و لە چالاکی مارکسیستەکان یان کۆمۆنیستەکانەوە سەرچاوە ناگرێت. ئەمە بزووتنەوەیەکی مێژووییە کە دەستیپێکردووە و بەردەوامە. خەبات دژ بە سەرمایەداری بە ئامانجی جێگرتنەوەی بە سۆشیالیزم، لە ڕێگەی شۆڕشی چینی کرێکارەوە، دیدگایەکی زیندوو و پتەوە لەناو چینی کرێکاردا – ئەمە نەریتێکی زیندووی خەباتە.”
حیکمەت جەختی لەسەر چەند تایبەتمەندییەک کردەوە کە حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری لێک جیا دەکاتەوە:
سروشتی کۆمەڵایەتیی ئۆبژێکتیڤی کۆمۆنیزمی کرێکاری: حیکمەت پێی وایە کۆمۆنیزمی کرێکاری بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتییە و بە شێوەیەکی سەربەخۆ بوونی هەیە، نەک تەنها بیرۆکەیەکی تیۆری. حیزب لەم خەباتە ئۆبژێکتیڤەی چینی کرێکارەوە سەرهەڵدەدات.
ئینتەرناسیۆنالیزم (جیهانگەری): حیکمەت بە تەواوی ناسیۆنالیزم و نیشتیمانپەروەری ڕەت دەکاتەوە، و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری دەبێت لە بیر و پراکتیزیدا ئینتەرناسیۆنال بێت. حیزب سنوورە نەتەوەییەکان لە کارە سیاسەکانی خۆیدا ناناسێت، بەڵکو جەخت لەسەر خەباتی چینایەتیی جیهانی دەکاتەوە.
سۆشیالیزم وەک ئامانجی کۆتایی: حیکمەت سۆشیالیزم بە نەهێشتنی کاری کرێگری و بەدیهێنانی یەکسانی ئابووری لە ڕێگەی گواستنەوەی هۆکارەکانی بەرهەمهێنان بۆ خاوەندارێتی گشتی پێناسە دەکات. ئەمە کۆمۆنیزمی کرێکاری لەو ڕەوتانە جیا دەکاتەوە کە سۆشیالیزم بە ئابووری پلاندانراوی دەوڵەت یان پیشەسازییەوە دەبەستنەوە.
دیدگای ڕەخنەگرانەی مارکسیستی: حیکمەت جەخت لەسەر پابەندبوونی حیزب بە مارکسیزم وەک میتۆدێکی شیکاری و ڕەخنەگرانە بۆ جیهان دەکاتەوە، و پێی وایە کۆمۆنیزمی کرێکاری ناتوانێت سەرکەوتوو بێت بەبێ بەرگری لە مارکس و مارکسیزم.
بۆ مەنسوور حیکمەت، حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەو ئامرازەیە کە چینی کرێکار بەرەو کۆمەڵگەیەکی کۆمۆنیستی ڕاستەقینە، بێ چەوسانەوە و ستەم و بە تایبەتمەندی ئینتەرناسیۆنالیزم و یەکسانی ئابووری تەواو، سەرکردایەتی دەکات. ئەمە حیزبێکە کە لە ڕەوتەکانی تری چەپ جیاوازە بە جەختکردنەوەی لەسەر بریکارێتی ڕاستەوخۆی چینی کرێکار و هەڵوێستی دژە ناسیۆنالیزمی.
دیدگاکانی مارکس، لینین و مەنسوور حیکمەت لەسەر حیزبییەت، گەشەسەندنێکی فیکری نیشان دەدەن کە ڕەنگدانەوەی ئاڵنگارییە مێژووییە گۆڕاوەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیستییە. کاتێک مارکس بنەمای تیۆریی بۆ ڕۆڵی کۆمۆنیستەکان وەک پێشەنگی هۆشیاری کرێکاران دانا، لینین هات بۆ پەرەپێدانی چەمکی حیزبی پێشەنگی ڕێکخراو و پڕ لە دیسیپلین وەک ئامرازێکی یەکلاکەرەوە بۆ دەستگرتن بەسەر دەسەڵات و بنیادنانی سۆسیالیزم. مەنسوور حیکمەت، ئەم گەشەسەندنەی زیاتر پاڵنا، جەختی لەسەر پێویستی حیزبێکی کرێکاریی ڕیشەیی کردەوە کە نوێنەرایەتی کۆمۆنیزمی کرێکاری وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی ئۆبژێکتیڤ بکات.
پەیوەندی نێوان ئەم دیدگایانە دەتوانرێت لە خاڵەکانی خوارەوەدا کورت بکرێتەوە:
گەشەسەندن لە چەمکی حیزبدا: مارکس بە تێگەیشتنێکی فراوان لە ڕۆڵی کۆمۆنیستەکان وەک بەشێک لە بزووتنەوەی کرێکاری دەستی پێکرد، پاشان لینین ئەم چەمکەی کورت کردەوە بۆ حیزبێکی پێشەنگ لە شۆڕشگێڕانی پرۆفیشناڵ. حیکمەت، جەختی لەسەر حیزبی چینی کرێکار کردەوە کە لە بزووتنەوەی کرێکاریی ئۆبژێکتیڤەوە سەرچاوە دەگرێت و بەرگری لە بنەماکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری دەکات.
ڕۆڵی حیزب لە گۆڕانی شۆڕشگێڕیدا: هەر سێکیان هاوڕان کە حیزب ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە لە سەرکردایەتیکردن و ڕێکخستن و نوێنەرایەتیکردنی کرێکاراندا دەبینێت. مارکس حیزبی وەک دەربڕی خەباتی چینایەتی دەبینێت، لینین وەک سەرکردەی شۆڕش و بنیادنەری دەوڵەتی سۆشیالیستی، و حیکمەت وەک ئامرازێک بۆ بەدیهێنانی کۆمۆنیزم.
ئامانجی کۆتایی: سەرەڕای جیاوازییەکان لە تاکتیک و چەمکەکاندا، مارکس و لینین و حیکمەت هاوڕان کە ئامانجی کۆتایی دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی بێ چین و بێ دەوڵەتە، کە تێیدا شێوەکانی چەوسانەوە و ستەم نەهێڵدرێن.
تایبەتمەندی کۆمۆنیزمی کرێکاری: کۆمۆنیزمی کرێکاری کە مەنسوور حیکمەت نوێنەرایەتی دەکات، بە جەختکردنەوەی لەسەر بریکارێتی ڕاستەوخۆی چینی کرێکار، هەڵوێستی ئینتەرناسیۆنالیزمیی توند دژ بە ناسیۆنالیزم، و پێناسە ڕوونەکەی بۆ سۆشیالیزم وەک نەهێشتنی کاری کرێگری و یەکسانی ئابووری تەواو، جیادەکرێتەوە. ئەم تایبەتمەندییە وای لێدەکات ببێتە ڕەوتێکی ڕەخنەگرانە لەناو بزووتنەوەی کۆمۆنیستیدا، کە هەوڵدەدات ئەو لادانانە ڕاست بکاتەوە کە لە حیزبە کۆمۆنیستە تەقلیدییەکاندا ڕوویانداوە.
ئەم سێ دیدگایە، سەرەڕای جیاوازییەکانیان، پێکهاتەیەکی فیکری دەوڵەمەند پێکدەهێنن کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن تێگەیشتن لە ڕۆڵی حیزب لە پرۆژەی کۆمۆنیستیدا گەشەی کردووە، و چۆن بیرۆکەکان لەگەڵ بارودۆخی مێژوویی جیاوازدا خۆیان گونجاندووە، لەگەڵ پاراستنی ئامانجی سەرەکیی ڕزگاری چینی کرێکار و بنیادنانی کۆمەڵگەیەکی کۆمۆنیستی.
لێکۆڵینەوە لە بۆچوونەکانی کارل مارکس، ڤلادیمیر لینین، و مەنسوور حیکمەت لەسەر حیزبییەت لە چوارچێوەی بیری کۆمۆنیزمدا، ڕێڕەوێکی گەشەسەندنی فیکریی قووڵ نیشان دەدات. لە دیدگای مارکس بۆ حیزب وەک “پێشەنگی هۆشیار” کە لە خەباتی چینایەتییەوە سەرهەڵدەدات و کار لەسەر یەکخستنی بەرژەوەندییەکانی کرێکاران دەکات، تا پەرەپێدانی لینین بۆ چەمکی “حیزبی پێشەنگ”ی ڕێکخراو و پڕ لە دیسیپلین وەک ئامرازێکی یەکلاکەرەوە بۆ شۆڕش و بنیادنانی دەوڵەتی سۆسیالیستی، هەتا بانگەوازی مەنسوور حیکمەت بۆ “حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری” وەک دەربڕی کۆمۆنیزمی کرێکاری وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی ئۆبژێکتیڤ کە ئامانجی نەهێشتنی کاری کرێگری و یەکسانی ئابووریی تەواوە، گرنگی حیزب وەک توخمێکی دانەبڕاو لە پرۆژەی کۆمۆنیزمدا دەردەکەوێت.
سەرەڕای جیاوازییەکان لە جەختکردنەوە و تاکتیکەکاندا، ئەم بیرمەندانە هاوڕان لەسەر ڕۆڵی ناوەندیی حیزب لە سەرکردایەتیکردنی چینی کرێکار بەرەو ئامانجی کۆتایی خۆی: کۆمەڵگەیەکی بێ چین و بێ دەوڵەت. کۆمۆنیزمی کرێکاری، وەک مەنسوور حیکمەت پێشکەشی کردووە، هەوڵێکە بۆ نوێکردنەوەی بیری کۆمۆنیستی و ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکەی، بە جەختکردنەوە لەسەر ڕەسەنایەتی بزووتنەوەی کرێکاری و پێویستی بە حیزبێکی ئینتەرناسیۆنالیزم کە پابەند بێت بە بنەما مارکسییەتە ڕەسەنەکانەوە. ئەم بیرۆکانە بە زیندوویی خۆیان دەمێننەوە بۆ بزووتنەوە کۆمۆنیزمە هاوچەرخەکان، چونکە چوارچێوەیەکی تیۆری و کردەیی بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی حیزب لە خەبات بۆ جیهانێکی دادپەروەرتر و یەکسانتر پێشکەش دەکەن.