بۆچی ڕێکەوتنەکانی نێوان بەغدا هەرێم بەجێگایەک ناگەن؟…عەبدوڵا مەحمود

ململانێی نێوان دەسەڵاتی سیاسی هەرێم و دەسەڵاتی سیاسی بەغدا، بەوێنەی دوو باڵی بۆرژوازی کورد و عەرەب، لەسەر داهات و سامان و دەسەڵات، درێژەی هەیە. لەماوەی دوبارە بیناکردنەوەی دەوڵەت و حکومەتی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدواوە، تا بە ئێستا دەگات، هەولێر و بەغدا دەیان و سەدان رێکەوتنامەیان لەسەر پرس و کێشەکانی نێوانیان ئەنجامداوە، بەڵام هیچ کام لەو ڕێکەوتنانە، نەیانتوانیوە لەسەر پێی خۆیان بوەستن و پایەداربن، تەنانەت هەندێک ڕێکەوتن بەرگەی تەنها ٢٤ سەعاتی نەگرتووە و مردار بۆتەوە.

 رێکەوتنی بۆرژوازی کورد و عەرەب و فەرمیکردنی پەیوەندی هەرێم بە بەغداوە لەسەر بنەمای فیدرالیزم، سەرچاوەو بنەمای سەرەکی پێ نەگرتنی هەموو ڕیکەوتنەکانی ترە. فیدرالیزم “فیدرالیزمی قەومی” بۆ رێکخستنی پەیوەندی هەرێم بە بەغداوە، لە هەلومەرجێکدا ئیمزا کرا و بووە چوارچیوەیەکی یاسایی!! هەرێم بە بەغداوە، کە بۆرژوازی لە عێراقدا لاواز و ریزەکانی پەرش و بڵاوبوو. شیعەی سیاسی بۆ یەکەم جار بوو لە عێراقدا بە پشتیوانی ئێران دەستی گەیشتبووە نیعمەتی دەسەڵات و تازە دەستی بە گاوگۆڵکێ کردبوو، لە بەرامبەردا بۆرژوازی کورد لە ساڵی ١٩٩١ وە، دەستی لەدەسەڵات گیرببوو، زوربەی هەرێمی کوردستانی بەدەستەوە بوو، دەسەڵاتی رەهای بەسەر سەرجەم جومگە سیاسی و ئابوری و ئیداری و بریارەکانی هەرێمدا هەبوو، خاوەن پیگەیەکی تایبەت بە وڵاتەکانی ناوچەکە و دنیاوە بوو، هەژموونی حزبەکانی کوردایەتی بێ رکەبار بەسەر هەرێمدا بوو. کوردستانی عێراق ئەگەرچی بەشیوەی فەرمی وەکو دەوڵەت دانی پیادا نەنرابوو، بەڵام بە کردەوە دەولەتێکی سەربەخۆ بوو. لەو هەلومەرجەدا ڕیکەوتنی بەغدا و هەرێم لەسەر فیدرالیزم… لەلایەکەوە بەشیوەی فەرمی و یاسایی ڕیگەی بەرووی هەر هەوڵ و نەخشەیەکدا گرت کە پرسی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان لە عێراقدا دەست بۆ ببات، لەلایەکی تریشەوە، چوارچێوەیەکی یاسایی بەخشی بە بۆرژوازی عێراقی تا دەسەڵاتی رەهای بۆرژوازی کورد بەسەر هەرێمدا کورت بکاتەوە و هیواش هیواش هەیمەنەی دەسەڵاتی ناوەند بەسەر هەرێمدا بەپێی یاسا بباتە پێشەوە.

لەسەرەتادا، بەهۆی لاوازی بەغدا و دەسەڵاتە تازە بەدەسەڵات گەیشتوەکەی، فیدرالیزمی قەومی تەنها وەکو بەڵگەنامەیەک بۆ پەیوەندی بەغدا و هەرێم مایەوە. بۆرژوازی لە عێراقدا دەرگیری زۆر کیشەو گرفت بوو، لە پیش هەمویانەوەو گرفتی ناوخۆیی ناو باڵەکانی بۆرژوازی عێراقی، پرسی ئەمنی… هەرکام لەو گرفتانە ڕیگەیان لەوە گرت دەسەڵاتی بۆرژوازی لە عێراقدا، بکەوێتە ململانێی لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی هەرێم.

کەم بوونەوەی ناکۆکییە ناوخۆییەکانی بۆرژوازی عێراقی و باڵەکانی لەلایەک و تا رادەیەک ئاسییبوونەوەی پرسی ئەمنی ناوخۆیی، دەستی بۆرژوازی عێراقی ئاوەڵاکرد تا ئەمجارە لەچوارچیوەی بەهێزکردنی دەوڵەتی عێراقدا، ئاوڕ لە دۆخی کوردستان و ئەو دەسەڵاتە بداتەوە کە بەکردەوە لەژێر هەژموونی دەسەڵاتی ناوەندیدا نەبوو. گێرانەوەی هەیمەنەی دەسەڵات و بریار بەسەر هەرێمی کوردستاندا بووە یەکێک لە ئەولەویەتەکانی دەوڵەتی عێراق، ئەم ئەولەویاتەی دەوڵەتی عێراق بەدوای شکستی سەربازی داعش و ١٦ ئۆکتۆبەر، دەرگای بەروویدا کرایەوە، تا هەنگاوی بەکردەوە دەست پێ بکات.

لەو کاتە بەدواوە دەسەڵاتی سیاسی لە عێراقدا لە رێگای دادگای فیدرالی، هەوڵەکانی خۆی خستەگەڕ، سەرەتا بە دەستکورتکردنەوەی دەسەڵاتی هەرێم بەسەر پرسی ئابوریدا و بەتایبەتیش نەوتدا دەستی پێکرد و بەشێکی سەرەکی لە دۆسیەی ئابوری و نەوت لەدەستی دەسەڵات دەرهات و بەکردەوە ئابوری سەربەخۆ، ملی بە هەژموونی بەغدا و بریارەکانیدا. دواتر بریاری درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمان بە نایاسایی و پەکخستنی هەموو ئەو یاسایانەی پەرلەمانی کوردستان!! دەریکردبوون لەگەڵ چەندین بریاری تر کە ڕیگە بە دەخالەتی بەغدا و دەسەڵاتی فیدرالی بەسەر هەرێمدا دەدات. هەموو ئەو رەوەندە تا رادەیەکی زۆر بە بێ کاردانەوەی بەرجەستەی هەرێم بەڕیوەچوو.

بۆرژوازی کورد، لەبەرامبەر بەو رەوتەدا کە تا دەهات دەچووە پیشەوە، لەلایەکەوە ناچار بوو پابەند بوونی خۆی بە بەغدا و روو وەرگێرانی بەرەو بەغدا و ریکەوتن لەگەڵی بەدەستەوە بگرێت و لەلایەکی تریشەوە ناچار بوو، هەندێک کاردانەوە لەخۆی نیشان بدات. یەکێک لە کاردانەوەکان پابەند نەبوون بە ڕیکەوتنەکانە و خۆدزینەوە لە ملدان بە بریارەکانی دادگای فیدرالی بوو.

لە ماوەی رابردوودا سەدان ڕیکەوتن لەنیوان بەغدا و هەرێم کراوە، بەتایبەت لە پەیوەند بەپرسی نەوت و موچە و گریبەست و دەرهینان و فرۆشتنی نەوت و…تاد، کەچی زوربەی هەرە زۆری ئەم ڕیکەوتنانە لەلایەن دەسەڵاتی هەرێمەوە ملیان پێنەدراوە و نەچوونەتە بواری جێبەجیکردنەوە. سەدان جار پیداگری لەسەر ئەوە کراوە کە فرۆشتنی نەوت لە رێگای سۆمۆوە بێت و هەرێمیش رەزامەندی لەسەر داوە، کەچی نەوت رادەستی سۆمۆ نەکراوە و هەرێم سەربەخۆ و بە نایاسایی فرۆشتویەتی. لەدوای راگرتنی فرۆشتنی نەوت لەڕیگای بۆری و تورکیا بۆ بەندەری جەیهان، بەپێی چەندین سەرچاوەو لیدوانی شارەزایانی بواری ئابوری نەوت، رۆژانە زیاتر لە ٣٠٠ هەزار بەرمیل نەوت بە نایاسایی دەفرۆشرێت بێ ئەوەی داهاتەکەی دیار بێت.

پرسی نەوت بەشێوەی گشتی گرێدراوە بە پرسی موچەی فەرمانبەرانەوە… لە ماوەی زیاتر لە ١٠ ساڵی رابردوودا کە کیشەی موچە، بۆتە یەکێک لە کیشە سەرەکییەکانی کۆمەڵگەی کوردستان و موچەخۆران، بەسەدان ڕیکەوتن و لێک تێگەیشن واژۆ کران و راگەیەنراون… کەچی ئەم پرسە چارەسەرنەبووە موچەخۆران لەگەڵ سەخترین برگەی ژیانیان رووبەروو بوونەتەوە.

بەشیک لە هۆکاری جیێبەجێ نەبوونی ڕێکەوتنەکان، بەجیا لە فیدرالیزم و کاریگەری هاوسەنگی هیز کە فیدرالیزمی تیدا ئیمزا کراوە، دەگەرێتەوە بۆ دۆخی ناسەقامگیری و شلۆقی ناوچەکەو گۆرانکارییەکان، کە راستەوخۆی کاریگەری لەسەر دەسەڵاتی بەغدا و هەرێم و بریارەکانی هەیە.

گوشارەکانی ئەمریکا و بۆسەر عێراق لە پەیوەند بە پرسی حەشدی شەعبی، باڵادەستی ئیران بەسەر بریاری سیاسی و دەسەڵات، ململانێی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەل ئیران، روداوەکانی تری ناوچەکە، …تاد، هەموویان کاریگەریان لەسەر ڕیکەوتنامەکان هەیەو هەبووە. بۆیە ڕیکەتنامەکان بنەمایەکی جێگیریان نییە و لەرزۆکن. دیارە تا ئەو دۆخە بەم شێوەیە بەردەوام بێت، ڕێکەوتنامەکان و پەیوەندی دەسەڵاتی هەریم و بەغداش ناجیگیر و لەرزۆک دەبن. ئەوەی لەو نێوەدا قوربانییە، فەرمانبەران و خەڵکی کوردستانن، کە بەشێک نین لە هۆکارەکانی ململانێکە، بەڵام قوربانیانی سەرەکی ئەم بەرامبەرکێیەی نێوان هەردوو دەسەڵاتی بەغدا هەرێمن.

دوورخستنەوەی فەرمانبەران و خەڵکی کوردستان لە ململانێی نێوان دەسەڵاتی بەغدا و هەرێم لەسەر داهات و دەسەڵات و پۆست، راستەوخۆ بەندە بە ئامادەیی و هاتنەمەیدانی ملیۆنی فەرمانبەران و خەڵکی کوردستان لەدژی هەردوو دەسەڵاتی بۆرژوازی عەرەب و کورد و فیدرالیزمی پوچی قەومی کە بۆتە موسیبەت و کوێرەوەری بۆسەر ژیان و گوزەران و هاوکات مەترسی بۆسەر ئایندەی سیاسییان.

ناوەراستی ئابی ٢٠٢٥