پوختەی وتاری: “بەربەیانی خوێناوی سیستمی نوێی جیهانی” لە نووسینی مەنسور حیکمەت (١٩٩١)… نوسینی: توانا حەمە نوری
تێزی سەرەکی
مەنسور حیکمەت دەڵێ شەڕی کەنداوی ١٩٩١ پەیوەندی بەو پاساوانەوە نییە کە بە ئاشکرا ڕادەگەیەنران (دیموکراسی دژی دیکتاتۆری، ڕێگرتن لە کەمیی نەوت، یان پاراستنی یاسا نێودەوڵەتییەکان)، بەڵکو نوێنەرایەتی ململانێیەکی چارەنووسسازی دەکرد بۆ دامەزراندنی سیستمی جیهانیی دوای جەنگی سارد. ململانێکە لە بنەڕەتدا بریتی بوو لە ڕێکخستنەوەی هێز لە نێوان هێزە گەورەکانی جیهاندا کە هەوڵیان دەدا ڕۆڵی خۆیان لە سیستمی نوێی نێودەوڵەتیدا پێناسە بکەنەوە.
ڕوانگەی ئەمریکی: دووپاتکردنەوەی هەژموون
قەیرانی سەرکردایەتی ئەمریکا دوای جەنگی سارد
- بە ڕووخانی بلۆکی سۆڤیەت، ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا کە پێناسەی سەرکردایەتی ئەمریکای لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە دەکرد، لەناوچوو.
- سەرهەڵدانی ژاپۆن و ئەڵمانیا وەک هێزی ئابووری، یەکگرتنی ئەوروپا و کرانەوەی سۆڤیەت بەڕووی ڕۆژئاوادا، هەژموونی تەقلیدی ئەمریکایان لاواز کرد.
- سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا ئاراستەی خۆی لەدەستدا، تەنانەت هەندێک لە “هەڵۆکان” (باڵی توندڕەو) ڕوویان لە گۆشەگیری کرد.
- ناتۆ و دامەزراوەکانی تری هەژموونی ئەمریکا زیاتر و زیاتر وەک دامەزراوەی زیادە دەردەکەوتن.
کەنداوی عەرەبی وەک هەلێک
- داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراقەوە دەرفەتێکی بۆ ئەمریکا ڕەخساند تا پێگەی خۆی وەک زلهێزێک دووپات بکاتەوە.
- لەرێگەی پرۆپاگەندەیەکی بەرفراوانەوە، عێراق (وڵاتێکی جیهانی سێیەم کە ١٧ ملیۆن دانیشتووانەکەی بەهۆی هەشت ساڵ شەڕ لەگەڵ ئێراندا لاواز ببوون) وەک هەڕەشەیەکی جیهانی نیشان درا.
- ئامانج گەڕاندنەوەی “سەرکردایەتی” و “متمانەپێکراوی” ئەمریکا بوو لەسەر گۆڕەپانی جیهان.
- هاوپەیمانە ئەوروپییەکان پەراوێز خران و ڕۆڵی ژاپۆنیش بۆ ئاستی “خەزێنەدارێک” کەمکرایەوە.
- شەڕەکە ئامانجی ئەوە بوو کە پێگەی فەرماندەیی ئەمریکا بەسەر هاوپەیمان و ڕکابەرەکانیدا لە ڕۆژئاوای دوای جەنگی سارددا مسۆگەر بکات.
تەحەداکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی
شێوازێکی نوێی ناسیۆنالیزمی عەرەبی
- ئەمە ئەو ناسیۆنالیزمە عەرەبییە دژە کۆلۆنیالیزمە کۆنە نەبوو، بەڵکو نوێنەرایەتی بۆرژوازی عەرەبی دوای سەردەمی ئۆپێکی دەکرد.
- ئەم بزووتنەوەیە لەو دەرفەتە مادییانەوە سەرچاوەی گرتبوو کە بۆ دەوڵەتە عەرەبییەکان ڕەخسابوون تاکو پێگەی خۆیان لە ئابووریی جیهاندا بەهێز بکەن.
- وڵاتانی عەرەبی، سەرەڕای ئەوەی ٥٠ هێندەی ئیسرائیل دانیشتووانیان هەبوو و خاوەنی سامانێکی زۆر بوون، بەڵام کاریگەریی هاوتایان لە سیاسەتی جیهاندا نەبوو.
پرسی “پەیوەستکردن” (Linkage)
- پرسی فەڵەستین بووە پێوەرێک بۆ هەڵوێستی ڕۆژئاوا بەرامبەر بە جیهانی عەرەب.
- ئیسرائیل و کێشەی فەڵەستین ڕێگربوون لەبەردەم یەکگرتنی تەواوەتی عەرەب لەگەڵ ڕۆژئاوادا.
- ناسیۆنالیزمی عەرەبی بەدوای هاوبەشییەکدا دەگەڕا لەگەڵ ڕۆژئاوادا “نەک وەک کۆیلە، بەڵکو وەک هاوبەش”.
- ناسیۆنالیزمی توندڕەو هیوای ئەوەی دەخواست کە لە ڕێگەی نمایشکردنی هێزەوە ئەم ئامانجە بەدەستبهێنێت، نەک لە ڕێگەی سازشکردنەوە.
هەڵسەنگاندنی ستراتیژی
- ڕووخانی سۆڤیەت گرنگیی ستراتیژی ئیسرائیلی بۆ ڕۆژئاوا کەمکردەوە.
- ناسیۆنالیزمی عەرەبی دەرفەتێکی بینی بۆ سەپاندنی دانپێدانان بە کێشی ئابووری و سیاسی عەرەبدا.
- شەڕەکە پێشوەختە هەندێک لە ئامانجەکانی بەدەستهێنابوو: ناچارکردنی ڕۆژئاوا بە سازشکردن لەسەر کێشەی فەڵەستین و زیندووکردنەوەی ناسیۆنالیزم لە بەرامبەر پان-ئیسلامیزمدا.
ڕەخنە لە پاساوەکانی شەڕ
ئاشکراکردنی دووڕوویی
حیکمەت تیشکی خستە سەر جێبەجێکردنی هەڵبژاردەیی یاسا نێودەوڵەتییەکان و ئاماژەی بەوەدا کە ئەگەر هەموو بڕیارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بە یەکسانی جێبەجێ بکرانایە، ئەوا پێویست بوو ڕێوشوێنی سەربازیی بەرفراوان دژی ئەمانەی خوارەوە بگیرایەتەبەر:
- ئیسرائیل بەهۆی داگیرکردنی خاکی فەڵەستینییەکانەوە.
- ئەفریقای باشوور بەهۆی سیاسەتی ئاپارتایدەوە.
- ئەمریکا بەهۆی “دەستدرێژی بەردەوام بۆ سەر مرۆڤایەتی”.
- هەموو هێزە ئەتۆمییەکان بەهۆی چەکی کۆمەڵکوژەوە.
ڕاستی لە بەرامبەر پرۆپاگەندەدا
- شەڕەکە بۆ ڕزگارکردنی عێراقییەکان لە ستەم نەبوو (بۆردوومانکردنی خەڵکی سڤیل ڕزگارکردن نییە).
- نەوت لە مەترسیدا نەبوو (خاوەنەکانی دەبێت بیفرۆشن بۆ ئەوەی قازانج بکەن).
- جێبەجێکردنی یاسای نێودەوڵەتی دووڕوویانە بوو، بە لەبەرچاوگرتنی کردەوەکانی پێشووی ئەمریکا لە ڤێتنام، نیکاراگوا و شوێنەکانی تر.
ئەنجام و ئیدانەکردن
تێچووی مرۆیی ڕاستەوخۆ
- هەزاران هاوڵاتی بێتاوانی عێراقی کوژران.
- “بۆردوومانی ورد” وەک ئەفسانەیەک وەسفکرا – تەواوی وڵات بۆردوومان کرا.
- مردن بەهۆی بۆمب، موشەک و نەبوونی ئاو، کارەبا، دەرمان و خزمەتگوزارییە تەندروستییەکانەوە.
زیانی فراوانتری کولتووری و سیاسی
شەڕەکە هێزی وێرانکەری لە هەردوو لادا بەرەڵا کرد:
- دەستێوەردانی سەربازی زلهێزەکان.
- عەقڵیەتی کۆلۆنیالیستی و شۆڤێنیزمی نەتەوەیی.
- ڕەگەزپەرستی و دەمارگیری ئایینی.
- تیرۆر و ڕۆژنامەگەریی پرۆپاگەندە.
- پاشەکشەی گشتیی ئەخلاقی و کولتووری.
گرنگیی مێژوویی
مەنسور حیکمەت شەڕی کەنداوی وەک ساتەوەختێکی دیاریکەر لە داڕشتنی سیستمی جیهانیی دوای جەنگی سارددا دانا، کە تێیدا ڕووخانی سیستمی دوو جەمسەری، بۆشاییەکی بۆ ڕکابەری نوێ دروستکرد تاوەکو تەحەدای ستراکتۆرەکانی دەسەڵاتی بکەن. شەڕەکە نوێنەرایەتی ژانگرتنی توندوتیژی لەدایکبوونی “سیستمێکی نوێی جیهانی” دەکرد کە بە هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ پاراستنی هەژموونی خۆی لە بەرامبەر هێزە ناوچەییە سەرهەڵداوەکاندا تایبەتمەند دەبوو، کە بەدوای کاریگەریی زیاترەوە بوون لە کاروباری جیهانیدا.
ئەم وتارە هەم شیکارییەکی هاوچەرخی پاڵنەرە ڕاستەقینەکانی شەڕی کەنداوە و هەم هۆشدارییەکی پێشوەختەیە سەبارەت بەو هێزە تاریكانەی کە ململانێی لەو جۆرە لە سەردەمی نوێی دوای جەنگی سارددا بەرەڵایان دەکات.
٣/٨/٢٠٢٥