مرۆڤ و کۆمۆنیزم: لە حیکمەتەوە تا مارکس… نووسینی: ئیبراهیم حسێن
حیکمەت جارێکیان گوتی بناغەی سۆسیالیزم مرۆڤە و گوتیشی: «ئەگەر زیپی هەر مرۆڤێک بکەینەوە و بگەینە ئەو دیوی ئەو قفڵ و کۆدە ئەخلاقی و مەعنەوی و ئایدیۆلۆژییانەی کە هەست و ویژدان و بوونی مرۆییان بەدیل گرتووە، دەگەین بە کۆمۆنیستێکی دووئاتەشە، بە مرۆڤێک دەگەین کە ئازادیی هاوڕەگەزی خۆی خۆشدەوێت، دەیەوێت هەمووان یەکسان بن و ئازار و مەینەتیی ئەوانی دی بە ڕەوا نازانێت و ئەگەر کارێکی لە دەستبێت بۆ نەهێشتنی ئازار و یارمەتیدانی هاوڕەگەزی خۆی، دەیکات». ئەمە گریمانەی بوونی کۆمەڵایەتی و مرۆیی مرۆڤە و یەکێکە لە پایەکانی هەوڵی ئەو بۆ گەیشتن بە ژیانێکی مرۆیی و باشتر بە درێژایی مێژوو.
بەم مانایە، پەیوەندیی کۆمۆنیزم لەگەڵ مرۆڤ و پرسی ئازادیی مرۆڤ ئایدیۆلۆژی نییە، بەڵکو وجودی، واقیعی و ماددییە.
حیکمەت: سۆسیالیزم وەک دەرکەوتنی سروشتی مرۆڤ
حیکمەت پێی وایە ئەگەر بەربەستە ئەخلاقی، مەعنەوی و ئایدیۆلۆژییەکانی سەر هەست و ویژدانی مرۆڤ لاببرێن و ئەگەر مرۆڤ لەو ئیجبار و ناچارییانە ڕزگار بکرێت کە کۆمەڵگەی چینایەتی و فۆرمی چینایەتیی ژیان دەیسەپێنێت، ئەو سروشتە کۆمۆنیستییەی کە لە ناخی هەموواندا هەیە، دەردەکەوێت. ئەم سروشتە بریتییە لە خۆشویستنی ئازادی و یەکسانی بۆ هەمووان و ڕەتکردنەوەی ئازار و چەوسانەوەی ئەوانی دیکە.
بەپێی ئەم دیدگایە، سۆسیالیزم سیستمێکی دەستکرد نییە کە بەسەر مرۆڤدا بسەپێنرێت، بەڵکو گەڕانەوە و بەدیهێنانی ئەو پۆتانسێلە مرۆییەیە کە لە کۆمەڵگەی چینایەتیدا سەرکوت کراوە. هەوڵی مرۆڤ بۆ ژیانێکی باشتر و مرۆییتر بە درێژایی مێژوو، بەلای حیکمەتەوە، ڕەنگدانەوەی هەمان ئەو حەقیقەتە بوونییەیە.
مارکس: نامۆبوون لە کۆمەڵگای چینایەتیدا
ڕەخنەکانی کارڵ مارکس لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری، بەشێکی گەورەی لەسەر دیاردەی “نامۆبوون” دامەزراوە. مارکس پێی وایە کە کۆمەڵگەی چینایەتی، بەتایبەتی سەرمایەداری، مرۆڤ لە چەندین ئاستدا لە خۆی و لە جەوهەری مرۆیی خۆی نامۆ دەکات:
نامۆبوون لە بەرهەمی کار: کرێکار لەو کاڵایەی کە بەرهەمی دەهێنێت، نامۆیە. ئەو خاوەنی نییە و کۆنترۆڵی بەسەریدا نییە، بەڵکو بەرهەمی کارەکەی دەبێتە هێزێک لە دەرەوەی خۆی و دژی دەوەستێتەوە.
نامۆبوون لە پرۆسەی کار: کارکردن لەبری ئەوەی چالاکییەکی داهێنەرانە و خۆدەرخستن بێت، دەبێتە کارێکی ناچاری و بێزارکەر، تەنها بۆ دابینکردنی بژێوی و تێکۆشانێکی ناچارییە لە پێناو مانەوە.
نامۆبوون لە سرشتی مرۆیی: مارکس جەوهەری مرۆڤ لە کار و چالاکیی ئازاد و داهێنەرانەدا دەبینێتەوە. لە سیستمی سەرمایەداریدا، مرۆڤ لەم جەوهەرەی دادەماڵرێت و کارەکەی تەنها دەبێتە ئامرازێک بۆ مانەوە.
نامۆبوون لە مرۆڤەکانی تر: پەیوەندییە مرۆییەکان جێگەی خۆیان دەدەن بە پەیوەندیی بازاڕ و ڕکابەری. مرۆڤەکان وەک ئامراز و کاڵا سەیری یەکتر دەکەن، نەک وەک هاوجۆری خۆیان.
ڕەخنەی مارکس لە کۆمەڵگەی چینایەتییە کە مرۆڤ لە ناسنامەی مرۆیی خۆی دادەماڵێت؛ لەو پەیوەندییانەیە کە هێزە داهێنەرەکانی مرۆڤ دەکاتە نەرێنیی خۆی و داهێنانی مرۆیی لە ناوەڕۆکە مرۆییەکەی خۆی بەتاڵ دەکاتەوە و دەیکاتە پاشکۆی هێزە ماددییەکان. بە واتایەکی تر، کەسیەتی دەدات بە شتەکان و بەرهەمەکان و مرۆڤ لە کەسیەتی دادەماڵێت، دیاردەیەک کە ئەو ناوی دەنێت “کەسیەتی پەیداکردنی ماددە و بە ماددیبوونی کەسیەتیی مرۆڤ”.
لەم سیستمەدا، شتەکان و کاڵاکان نرخیان لە مرۆڤ بەرزتر دەبێتەوە و مرۆڤ خودی خۆی دەبێتە کاڵایەک (هێزی کار) کە لە بازاڕدا دەکڕدرێت و دەفرۆشرێت. بەم شێوەیە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەنێوان مرۆڤەکاندا شێوەی پەیوەندیی نێوان شتەکان وەردەگرن.
خاڵی هاوبەش: ئازادیی مرۆڤ وەک ئامانجی کۆمۆنیزم
لێرەدا تێڕوانینەکانی حیکمەت و مارکس یەکدەگرنەوە. هەردووکیان کۆمۆنیزم وەک بزووتنەوەیەک دەبینن کە ئامانجە سەرەکییەکەی تێپەڕاندنی ئەم دۆخە نامرۆییەیە. ڕەخنەی مارکس لە کۆمەڵگەی چینایەتی، ڕەخنەیەکە لە سیستمێک کە هێزە داهێنەرەکانی مرۆڤ دەکاتە نەرێنیی خۆی و مرۆڤ لە ناسنامەی خۆی دادەماڵێت.
کۆمۆنیزم لەم ڕوانگەیەوە، هەوڵ و تەقەلا و بزووتنەوەیەکی واقیعییە بۆ گێڕانەوەی مرۆڤ بۆ خودی خۆی، بۆ بەدیهێنانی “کۆمەڵگەیەکی مرۆیی” کە تێیدا مرۆڤەکان کۆنترۆڵی ژیان و چارەنووسی خۆیان بەدەستەوە دەگرن و پەیوەندییەکان لەسەر بنەمای یەکسانی و هاوکاری بنیات دەنرێنەوە، نەک لەسەر بنەمای چەوسانەوە و نامۆبوون. بۆیە پەیوەندیی کۆمۆنیزم بە ئازادیی مرۆڤەوە، پەیوەندییەکی ئایدیۆلۆژی نییە، بەڵکو پرسێکی بوونی و ماددییە کە ڕاستەوخۆ لە واقیعی ژیانی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت.
لە ڕەخنە و ڕەتکرنەوەی ئەو شێوە دیاریکراوەی چەوسانەوەی کاری کرێگرتەوە سەرچاوە دەگرێت.