پەیوەندی نێوان گرفتی موچە و فیدرالیزم و دەستور!!… عەبدوڵا مەحمود
پرسی دواکەوتن و نەدانی موچە، زیاتر لە دەساڵە بۆتە موتەکەی سەر دڵی فەرمانبەران و گرفتێکی سەرەکی کۆمەڵگەی کوردستان. ئەوە لە کاتێکدایە داهات و سامانی عێراق و کوردستان، بە ئەندازەی وڵاتانی کەنداو زیاتریش خاوەنی نەوت و سامانی سروشتی و سەرچاوەکانی داهاتە، کە دەتوانێت باش بژیوی و خزمەتگوزاری و ژێرخانی تۆکمەی ئابوری و سیمایەکی یەکجار جوان و مەدەنی ببەخشێتە شار و شارۆچکەکانی و هیچ هاوڵاتیەک هەست بە گرفتی نەبوونی و بێکاری لاوازی خزمەتگوزاری نەکات، کەچی سەرباری زۆری ئەم سەروەت وسامانە بێ شومارە بەتایبەت نەوت و غاز، کەچی زوربەی هەرەزۆری خەڵکی عێراق و کوردستان بەدەست گرانی و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەکیەکان و نەبوونی و هەلی کار و بەتایبەتیش لەگەڵ پرسی کەمی موچە، لێبرین و نەدانی موچە بەرەو روون. بەتایبەتی فەرمانبەرانی کوردستان لەململانێی دوو بەرەی دەسەڵات بەدەستی بۆرژوازیدا “بۆرژوازی کورد و عەرەب” لەسەرەتاییترین مافی خۆیان کە موچەیە بێبەش کراون و کراونەتە قوربانی ململانێیەکی سیاسی و تاڵانچیانەی کەم وێنە لە دنیادا. هەر یەک لەم دوو بەرەیەی بۆرژوازی بە پاساوی پوچ و شانی خۆیان لە دابینکردنی موچە دەدزنەوە و ئۆباڵی ئەم تاوانکارییە دەخەنە سەرشانی یەکتری. بۆرژوازی لە عێراقدا هۆکاری راگرتن و نەدانی موچەی فەرمانبەرانی کوردستان دەخەنە ئەستۆی دەسەڵاتی هەرێم و بە پابەند نەبوون بە رێکەوتنەکان لەوانە رادەست نەکردنی نەوت بە سۆمۆ، رادەستنەکردنی داهاتی نانەوتی و ناخۆیی، پابەندنەبوونی بە تەوتینی موچەخۆران، فرۆشتنی نەوت بە قاچاغ و…تاد. لە کاتێکدا باش دەزانن ئەوەی پابەند بە رێکەوتتنەکان نییە، نەوت رادەست ناکات، داهاتی ناوخۆی قۆرغ دەکات، گرێبەستی جیاجیا لەگەڵ کۆمپانیاکان دەکات، فەرمانبەران و موچەخۆران و خەڵکی کوردستان نیین، بەڵکو ئیلیت و خانەوانەی دەسەڵات بەدەستی بۆرژوازی کوردن و کە هاوپەیمان و بەشدار لەدەسەڵاتی حکومەتی عێراقدان. لەبەرامبەردا بۆرژوازی کورد و دەسەڵاتەکەی، بەغدا بە برسیکردنی خەڵکی کوردستان، پاشگەزبوونەوەی لە دەستور و فیدرالیەت و بڕینی قوتی هاوڵاتیان تۆمەتبار دەکات، ئەوە لەکاتێکدایە ئەو دەسەڵاتە رۆژانە زیاتر لە ٣٠٠ هەزار بەرمیل نەوت دەفرۆشێت، دەستی لە کێڵگە نەوتیەکان، بازرگانی، خاڵە سنورییەکان، داهاتی ناوخۆیی تر لەچەشنی سەرانە، باج و رسومات، داهاتی کارگەو کارخانەو بەشێکی زۆری وەزارەت و فەرمانگەو بەڕیوەبەرایەتیەکان و بەڵیندەرێیەتیەکان و …تاد گیرکردووە. هاوکاتیش بەناوی خەڵکی کوردستانەوە بەشی بودجە شایستەی دارایی هەرێم، وەکو هاوبەش و بەشدار لەدەسەڵاتی ناوەندی لە بەغدا وەردەگرێت کەچی شانی خۆی لە دابینکردنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم خاڵی دەکاتەوەو بەغدا بە بەرپرس لە دابینکردنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم دەزانێت. بەم شێوەیە فەرمانبەرانی کوردستان کە زوربەی هەرە زۆری خەڵکی کوردستان پێکدەهێنن بوونەتە قوربانی دەستی ئەم دوو باڵە دەسەڵات بەدەستەی بۆرژوازی لە عێراقدا. ئەوەی جێگای لێرامانە دەسەڵاتی بۆرژوازی کورد، بەغدا بە پابەند نەبوون بەدەستور و پاشگەزبوونەوە لە فیدرالیزم تۆمەتبار دەکات، لە کاتێکدا ئەوەی روودەدات و ململانێی نێوان بەغداو هەرێمی کردۆتە تایبەتمەندییەکی کۆمەڵگەی عێراق و دەرهاویشتەکانی کە جەماوەری چینی کریکار و خەڵکی بێبەش دەکاتە قوربانی، بەرهەمی ڕۆتینی و ئاسایی فیدارلیزم و دەستورە و لە جێگیربوونی تەواوەتی ئەم فیدرالیزم و دەستورەدا، قوربانی سەرەکی بەجیا لە چینی کریکار و جەماوەری بێدەرەتانی عێراق، بۆرژوازی کوردە. بۆرژوازی کورد لەپێناو بەشی دەسەڵات و داهات، پەنجەمۆری فیدرالیزمی کردووە، دەستوری پەسەند کردووەو بە شانازییەوە وەکو دەستکەوتێک باسی دەکەن، زیاد لە پێویست لەدەسەڵاتی فیدرالی، دەسەڵاتیان قورغ کردووە، زیاد لە پیویست مل کەچی دەستور نابن… و دەسەڵاتێک کە هەیانە لە دەسەڵاتی فیدرالی زیاترە و قۆڕغکارییەک کە دەیکەن واوەتر لە مافە دەستورییەکانە، کەچی بەغدا تۆمەتبار دەکەن.
بەپێی دەستورو فیدرالیزم، سەرچاوەکانی داهات و سامان لەوانە “نەوت و غاز”، هێزی بەرگری و پاراستنی سنور، سوپا، پەیوەندییەکان… لەدەستی دەسەڵاتی ناوەندی فیدرالی عێراقدایە، کەچی دەسەڵاتی هەرێم بەهۆی ناجێگیری دەسەڵاتی فیدرالی لە عێراقدا و هاوسەنگی هێز مل کەچی دەسەڵاتی فیدرالی و دەستور نییە. بەبەرچاوی دەسەڵاتی فیدرالی و لە ژێر سایەی دەستوردا، هەم خاوەنی هێزی چەکدار و ئەمنی و هەواڵگری و پەیوەندییە ناوچەییی حزبی و هەژموونی سنورەکانی بەدەستەوەیە هەم خەریکی فرۆشتن و بە قاچاغ و دەرهێنانی نەوت و بەستی گرێبەستی ئابوری و بازرگانی و دەستگیرکردنە لەسەرجەم داهاتی نانەوتی و ناوخۆیییدا، کە ئەمانە هەموویان لە بەپێی دەستور و دەسەڵاتی فیدرالی دەبێ لە ژێر دەسەڵاتی ناوەندیدا بن، کەچی لە بەرامبەر بە نارەزایەتی بەغدا و دەسەڵاتی فیدرالیدا، دەسەڵاتی بەغدا بە پابەند نەبوون بە فیدرالیزم و دەستور تۆمەتبار دەکات. ئەوە لە کاتێکدایە هەر کاتێک دەسەڵاتی ناوەندی بتوانێت دەسەڵاتی فیدرالی لە عێراقدا بەپێی دەستور لە دەستی خۆیدا بەتەواوەتی قوتبی بکاتەوە، بەتەواوەتی پرسی دەرهێنانی نەوت وغاز و گرێبەستەکان و فرۆشتنی لەدەستی دەسەڵاتی هەرێم دەردەهێنێت و سزای قاچاخچێانی فرۆشتنی نەوت دەدات. هاوکات هیزی چەکداری حزبی و ئەمنی و هەواڵگری و هیزی پاراستنی سنور و هەڵدەوشێنێتەوە یان تیکەڵی سوپاو هیزی ئەمنی و بەرگری عێراقی دەکات. پەیوەندییەکانیش دەخاتە ناوچوارچێوەی دەسەڵاتی سەراسەری فیدرالیەوە. ئەوەی ئێستا دەکرێت و لە ئارادایە بە پابەند نەبوونی هیز و لایەنە سیاسیەکان چ لە ئاستی عێراق و چ لە کوردستان، لاوازی و جێگیر نەبوونی دەسەڵاتی فیدرالی سەراسەری و نە چەسپینی دەستورە. فیدرالیزم و دەستور دوانە چەکی لێهەڵپیکراوی بۆرژوازی عیراقن بۆ گێرانەوەی سەروەری بۆرژوازی عێراقی و دابەشکاری نێوان باڵەکانی لە ئاستی عێراقدا بەپێی هاوسەنگی هێز. فیدرالیزمی قەومی و دەستور، لەگەڵ ئەوەدا هەڵگری فایرۆسی زۆر مەترسیدارن بۆ هاوڵاتیانی عێراق و لەسەر دابەشکاری قەومی و دینی و مەزهەبی تایفی بیناکراوە تا مافی هاوڵاتی بوونی یەکسان حاشا لێبکات، هاوکات قوربانی ئەم ڕیکەوتنەی فیدرالی، دەسەڵاتی بۆرژوازی کوردە. بۆرژوازی کورد و هێزەکانی بە هیزەکانی ئۆپۆزیسیۆنێشەوە کە بەغدا بە لایەنی سەرەکی و بەرپرس لە دابینکردنی موچە دەزانن، پرسیار ئەوەیە ئەگەر بەغدا لەپاڵ دەرهێنانی پرسی نەوت و غاز و بریاری سیاسی لە دەستی دەسەڵاتی هەرێم و زاڵکردنی و جیخستنی دادگای فیدرالی و بریارەکانی، پرسی دابەشکردنی موچەش بگرێتە ئەستۆ، چ بۆ دەسەڵاتی هەرێم دەمێنێتەوە؟ هەرێم حکومەت و پەرلەمانی” ئەگەر کارتۆنیش” بێت بۆ چییە؟ حکومەت و پەرلەمان!! ئەگەر مافی فەرمانڕەوایی سیاسی و بریاری سیاسی و ئابوری و ڕیگەپێدراو بۆ گرێبەست و بازرگانی و خاوەنی هیزی چەکدار و دەزگای ئەمنی سەربەخۆ نەبێت، چ کارەیە؟ فیدرالیزم و دەستور هەموو مافێکی سەرەکی بە بۆرژوازی عێراقی و دەسەڵاتی ناوەندی داوە لە زەمینەی ئابوری و ئەمنی و بەرگری و پەیوەندییەکان خاوەن بریار و دەسەڵاتی خۆجێی و هەرێمەکان دەبێ پابەندی دەسەڵاتی فیدرالی ناوەندی بن. دیارە لەو نێوەدا بەهۆی ئەوەی فیدرالیزم و دەستور لە هاوسەنگی هیزێکی تایبەتیدا و لەسەر بنەمای قەومی و دینی و مەزهەبی تایفی ڕیکەوتنی لەسەر کراوە، لەگەڵ هەر تیکچوونێک لە هاوسەنگی و ترازانی باڵانسی نیوانیان، دەرکەوتەکانی وەکو کیشە خۆیان نیشان دەدەن و دەبنە سەرچاوە و کوانوی دوبارە سەرهەڵدانەوەی گرفتە کۆنەکان و سەرهەڵدانی گرفت و کیشەی نوێ… ململانێی سەرەکی نێوان باڵەکانی بۆرژوازی لە عێراقدا لەسەر دەسەڵات و داهات و سامان “بۆرژوازی شیعە، بۆرژوازی سونە، بۆرژوازی کورد” لە بنەرەتدا، ریشەی لە دوبارە دامەزراندنەوەی ستراکتۆری دەوڵەتی عێراقدایە لەسەر بنەمای دەستور و فیدرالیزمی قەومی. ململانێی نیوان بەغدا و هەرێم لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدواوە تا دەگات بە ئێستا، ریشەی لە دەستور و فیدرالیزمی قەومی دایە و پرسی موچەش کراوەیە یەکێک لەو گرفتانە، لە کاتیکدا لەهیچ جیگایەکی دنیا پرسی موچە و فەرمانبەران نابێ و نەبۆتە گرفتی دەسەڵاتە فیدرالییەکان و ناکۆکی نێوانیان و دوور لە ململانێی سیاسی راگیراوە. بۆئەوەی ئەم پرسە، پرسی موچەی فەرمانبەران دوربخرێتەوە لە ململانێی سیاسی و کۆتایی بەو گرفتە بێت، ئەمەش بەبێ هاتنەمەیدانی فەرمانبەران و موچەخۆران و پشتیوانی کۆمەڵگە لێیان، بەبێ رێکخراوبوون و هاوئاهەنگی و ئیرادە نواندی سەربەخۆ لە توانادا نییە.