مێژووی سەرهەڵدان، گەشەسەندن و زیندووبوونەوەی “شورای کرێکاران”… ئامادەکردنی: توانا محەمەد نوری
چەمکی “شورای کرێکاران” لە مێژووی بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و شۆڕشگێڕییەکاندا، وەک شێوازێکی دیموکراسیی ڕاستەوخۆ و خودبەڕێوەبەریی جەماوەری دەناسرێت. ئەم ڕاپۆرتە بە شێوەیەکی مێژوویی و بەراوردکاری، ڕەگ و ڕیشەی ئەم دیاردەیە لە پێش ساڵی ١٩٠٥، سەرهەڵدانی لە شۆڕشی ١٩٠٥ی رووسیا، پەیوەندی بە بەرنامەی حیزبی بەلشەفی، و دەرکەوتنەوەی لە بزووتنەوە جیهانییەکانی دوای ساڵی ١٩٥٠ دەخاتە بەر باس.
بەشی یەکەم: پێشینە و ڕەگی مێژوویی پێش ساڵی ١٩٠٥
هەرچەندە ناوی فەرمیی “شورا” پێش ١٩٠٥ بەکارنەدەهات، بەڵام بنەماکانی خوبەڕێوەبەری پێشینەی خۆیان هەبوو:
- کۆمۆنەی پاریس (١٨٧١): گەورەترین سەرچاوەی ئیلهامبەخشی کرێکاران بوو. لە کۆمۆنەی پاریسدا مۆدێلێکی دەسەڵاتی جەماوەری دامەزرا کە تێیدا:
- نوێنەرەکان بە ڕاستەوخۆ لەلایەن جەماوەرەوە هەڵدەبژێردران.
- هەر ساتێک نوێنەرێک لە ئەرکەکەی لابدایە، دەستبەجێ متمانەی لێدەسەندرایەوە.
- مووچەی بەرپرسان و نوێنەران لە ئاستی مووچەی کرێکارێکی ئاساییدا سنووردار کرا.
- کۆمیتەکانی مانگرتن لە ئەوروپا: لە سەدەی نۆزدەهەمدا، لە وڵاتانی وەک بەریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا، کرێکاران کۆمیتەیان بۆ سەرپەرشتیکردنی مانگرتنەکان پێکدەهێنا، بەڵام ئەم کۆمیتانە زیاتر ئامانجی ئابووری و سەندیکاییان هەبوو و نەببوونە دەزگایەکی سیاسی بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە.
بەشی دووەم: شۆڕشی ١٩٠٥ و داهێنانی شورای مۆدێرن (سۆڤیەت)
شۆڕشی ١٩٠٥ی رووسیا ئەو وەرچەرخانە مێژووییە بوو کە شورا وەک دامەزراوەیەکی دەسەڵاتی ڕاستەقینە تێیدا لەدایکبوو:
- داهێنانێکی خۆڕسکی کرێکاران: شورا لەلایەن هیچ حیزب یان بیرمەندێکەوە نەخشەی بۆ دانەنرابوو، بەڵکو لە مانگی ئایاری ١٩٠٥ لە شاری پیشەسازیی ئیڤانۆڤۆ-ڤۆزنێسێنسک لە کاتی مانگرتنێکی گەورەدا لەدایکبوو.
- شورای پێترۆگراد وەک بەدیلی دەوڵەت: لە پایزی ١٩٠٥دا شورا گەیشتە قۆناغی باڵای سیاسی. شورای پێترۆگراد نوێنەرایەتی سەدان هەزار کرێکاری دەکرد؛ ڕۆژنامەی دەردەکرد، هێزی چەکداری (میلیشیا)ی پێکهێنا و ئەرکەکانی پۆلیس و بەڕێوەبردنی گرتە دەست، بەجۆرێک وەک دەسەڵاتێکی تەریب بە دەسەڵاتی قەیسەر کاریدەکرد.
بەشی سێیەم: حیزبی بەلشەفی و پێگەی شورا لە بەرنامەیدا
ئایا ئەگەر کرێکاران لە ١٩٠٥ ئەم داهێنانەیان نەکردایە، حیزبی بەلشەفی دەیخستە بەرنامەی خۆیەوە؟ ئەم پرسە جێگەی مشتومڕە:
- هەڵوێستی سەرەتایی بەلشەفییەکان: کاتێک شورا لە ١٩٠٥ پێکهات، بەلشەفییەکان گومانیان لێی هەبوو و پێیانوابوو دەبێتە ڕکابەری حیزب. تەنانەت ئۆلتیماتۆمیان دایە شورا کە دەبێت بەرنامەی مارکسیستی قبووڵ بکات، ئەگینا کشانەوەیان لێی ڕادەگەیەنن.
- مۆدێلی حیزبی پێشڕەو (لێنین – ١٩٠٢): لە کتێبی «چ دەبێت بکرێت؟»دا، لێنین باوەڕی وابوو کرێکاران تەنها دەگەنە “هۆشیاریی سەندیکایی” و توانای خۆڕێکخستنی شۆڕشگێڕانەیان نییە؛ بۆیە پێویستی بە حیزبێکی ناوەندیی پێشڕەو لە شۆڕشگێڕانی پیشەگەر هەیە. هیچ جێگەیەک بۆ “شورا” لەم داڕشتنە سەرەتاییەدا نەبوو.
- فێربوون لە ئەزموونی پراکتیکی: لێنین دوای بینینی توانای شۆڕشگێڕانەی شوراکان لە کۆتایی ١٩٠٥، بۆچوونی خۆی گۆڕی. لە شۆڕشی ١٩١٧دا هەمان ئەزموونی زیندووکردەوە بە دروشمی “هەموو دەسەڵاتێک بۆ سۆڤیەتەکان” و لە کتێبی “دەوڵەت و شۆڕش”دا کردیە بناغەی دەسەڵاتی پرۆلیتاریا.
بەشی چوارەم: زیندووبوونەوەی ئەزموونی شورا لە قۆناغی دوای ١٩٥٠
ئەزموونی شورا دوای شکستی شۆڕشی رووسیادا کۆتایی نەهات، بەڵکو دوای ١٩٥٠ لە چەندین قەیران و شۆڕشی جیهانیدا دووبارە سەریهەڵدایەوە:
- شۆڕشی مەجەرستان / هەنگاریا (١٩٥٦):
- لە دژی دەسەڵاتی بیرۆکراسیی ستالینی و دەستێوەردانی سۆڤیەت، کرێکاران لە سەرانسەری وڵات «ئەنجومەنەکانی کرێکاران» (Workers’ Councils)یان پێکهێنا.
- ئەنجومەنی ناوەندیی بوداپێست کۆنتڕۆڵی تەواوی شار، دابەشکردنی پێداویستییەکان و کارگەکانی گرتە دەست، تا ئەو کاتەی لەلایەن تانکەکانی سوپای سۆڤیەتەوە سەرکوت کرا.
- فەرەنسا (ئایاری ١٩٦٨):
- لە کاتی مانگرتنی گشتیی ملیۆنان کرێکاردا، کارگە گەورەکانی وەک ڕێنۆ (Renault) داگیرکران.
- کۆمیتەکانی چالاکی و بەڕێوەبردن (Action Committees) بە شێوەی دیموکراسیی ڕاستەوخۆ کۆنتڕۆڵی شوێنی کاریان گرتە دست لە دەرەوەی فەرمانی سەرکردایەتییە نەریتییەکانی حیزب و سەندیکاکان.
- چیلی (١٩٧٢ – ١٩٧٣) – «کۆردۆنێس سێنتۆریالێس» (Cordones Industriales):
- بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مانگرتنی سەرمایەداران لە دژی حکومەتی سەلڤادۆر ئالیێندێ، کرێکاران لە ناوچە پیشەسازییەکاندا تۆڕی ئەنجومەنە هاوبەشەکانیان دروستکرد.
- ئەم ئەنجومەنانە ئیدارەی بەرهەمهێنان، چاودێریی نرخ و دابەشکردن، و میلیشیای بەرگرییان پێکهێنا، تا ئەو کاتەی لە کودەتاکەی پینۆشێدا لەناوبراون.
- شۆڕشی ئێران و کوردستان (١٩٧٨ – ١٩٧٩):
- شوراکانی کرێکاران: لە کارگەکانی نەوت، ڕێگای ئاسن و کۆمەڵگە پیشەسازییە گەورەکاندا بەڕێوەبەرانی ڕژێمی شا دەرکران و شورا سەربەخۆکان ئیدارەی بەرهەمهێنانیان گرتە دەست.
- شورای شاری سنە (شوباتی ١٩٧٩): دانیشتووانی شاری سنە بە ڕێگەی دەنگدانی گەڕەکەکان ئەنجومەنێکی شارستانییان بۆ بەڕێوەبردنی ئاسایش، خزمەتگوزاری و کارگێڕیی شارەکە هەڵبژارد پێش ئەوەی دواتر لەلایەن دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامییەوە سەرکوت بکرێن.
- پۆڵەندا (١٩٨٠ – ١٩٨١) – بزوتنەوەی سۆلیداریتی:
- سەرەتای بزووتنەوەکە لە کارگەکانی کەشتیوانیی گدانسک لەسەر بنەمای «کۆمیتەی هاوئاهەنگیی نێوان کارگەکان» (MKS) سەریهەڵدا، کە دەسەڵاتێکی خۆڕسکی بەڕێوەبردنی مانگرتنەکان و گفتوگۆکردن بوو لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی حیزبی دەسەڵاتدار.
دەرئەنجام
- شورا داهێنانی سروشتیی جەماوەرە: مێژووی پێش ١٩٠٥، شۆڕشی ١٩٠٥ و ڕووداوەکانی دوای ١٩٥٠ دەیسەلمێنن کە شورا فۆرمولەیەکی حیزبیی ئامادەکراو نەبووە، بەڵکو کاردانەوە و داهێنانی خۆڕسکی چینی کرێکار بووە لە ساتەوەختی داڕمانی شەرعییەتی دەوڵەتدا.
- تێپەڕاندنی سنووری جوگرافی و مێژوویی: سەرهەڵدانەوەی لە هەنگاریای ١٩٥٦، چیلی ١٩٧٣، و ئێران و کوردستانی ١٩٧٩ دەریدەخات کە ئەم مۆدێلە پەیوەست نەبووە تەنها بە سەردەمی قەیسەریی رووسیا، بەڵکو تەنانەت دوای لەدەستچوونی ئامانجەکانی شۆڕشی رووسیاش، وەک بەدیلێکی ڕاستەقینە بۆ سیستمە بیرۆکراسی و سەرمایەدارییەکان لە چەندین کیشوەری جیاوازدا سەریهەڵداوەتەوە.