قورئان لە نێوان مەککە و مەدینەدا: خوێندنەوەیەک بەپێی تێزەکانی حامید عەبدولسەمەد…نووسینی: ئارین عەبدولکەریم

حامید عەبدولسەمەد بیرمەند و نووسەرێکی میسری-ئەڵمانییە کە وەک یەکێک لە بوێرترین ڕەخنەگرانی ئێستای جیهان لە بواری دەقە ئایینییەکان دەناسرێت؛ ئەو کە خۆی کوڕی پێشنوێژێکی مزگەوت بووە و لە منداڵییەوە قورئانی لەبەر کردووە و پێشتریش ئەندامی کۆمەڵەی ئیخوان موسلمین بووە، ئیسلام لە ناوەوە و بە شارەزاییەکی قووڵ لە دەقەکان دەناسێت، بەڵام بڕیاری داوە بە چاوی عەقڵ و ڕەخنەی مێژوویی سەیری پیرۆزییەکان بکات، نەک بە چاوی ئیمان. حامید بە تێزە جەنجاڵییەکانی، بەتایبەت لەسەر گۆڕانی زمانی قورئان لە ئاشتیخوازییەوە لە مەککە بۆ توندوتیژی و سەپاندنی هێز لە مەدینە، ناسراوە و پێیوایە تا مرۆڤ لە ژێر سایەی ترس لە “پیرۆزییەکان” نەیەتە دەرێ، ناتوانێت کۆمەڵگەیەکی ئازاد و مرۆیی بنیات بنێت؛ هەر بۆیە ئەمڕۆ وەک یەکێک لە دەنگە هەرە کاریگەرەکان سەیر دەکرێت کە دەیەوێت بە پشتبەستن بە بەڵگە مێژووییەکان، ئەو پەردەیە لابدات کە لەسەر توندوتیژییە سیستماتیکەکانی ناو دەقە ئایینییەکان دانراوە و بەهۆی ئەم ڕاشکاوییەشیەوە ژیانی لە مەترسیدایە، بەڵام بەردەوامە لەوەی کەرامەتی مرۆڤ بخاتە پێش هەر دەق و پیرۆزییەکی ترەوە.

حامید عەبدولسەمەد پێمان دەڵێت کە بۆ تێگەیشتن لە قورئان، نابێت وەک کتێبێکی جێگیر و دابەزیو لە ئاسمانەوە سەیری بکەین، بەڵکو دەبێت وەک دەقێکی مێژوویی بیخوێنینەوە کە هەنگاو بە هەنگاو لەگەڵ ژیانی محەمەددا گۆڕاوە. ئەو پێیوایە قورئان لە دوو قۆناغی تەواو جیاواز پێکهاتووە: قۆناغی مەککە کە قۆناغی لاوازی و بانگەشەی نەرم بوو، و قۆناغی مەدینە کە قۆناغی دەسەڵات و شەڕ و سەپاندنی هێز بوو. ئەم گۆڕانکارییە تەنها گۆڕینی شوێن نەبوو، بەڵکو گۆڕینی خودی پەیامەکە بوو لە ئاشتیخوازییەوە بۆ توندوتیژییەکی ڕەها.

لە مەککەدا، چونکە موسڵمانان کەمینە بوون و هێزیان نەبوو، ئایەتەکان باس لە ئارامی و پێکەوەژیان دەکەن. لەوێدا دروشمی وەک “هیچ زۆرلێکردنێک لە ئاییندا نییە” یان “ئێوە ئایینی خۆتان و منیش ئایینی خۆم” دەگوترایەوە، بەڵام حامید عەبدولسەمەد ئاماژە بەوە دەکات کە ئەمە نیشانەی لێبوردەیی نەبووە، بەڵکو تەنها تاکتیکێکی سەردەمی لاوازی بووە. هەر کە پێغەمبەر کۆچی کرد بۆ مەدینە و بوو بە خاوەنی سوپا و دەسەڵات، زمانەکەی گۆڕا بۆ هەڕەشە و هێرشبردن، چونکە ئیتر پێویستی بە نەرمی نەمابوو.

لێرەوە چەمکی “نەسخ” یان لابردن دێتە کایەوە، کە یەکێکە لە ترسناکترین لایەنەکانی قورئان. بەپێی ئەم بنەمایە، ئەو ئایەتە توندانەی لە مەدینەدا هاتوون، هەموو ئایەتە نەرم و ئاشتیخوازەکانی مەککەیان پوچەڵ کردووەتەوە. حامید دەڵێت ئەمە وای کردووە ئایینەکە لە جیاتی ئەوەی بەرەو مرۆییتر بوون بڕوات، بەرەو توندتر بوون هەنگاو بنێت. لوتکەی ئەم توندوتیژییە لە “ئایەتی شمشێر”دا (سوورەتی تەوبە، ئایەتی ٥) دەردەکەوێت کە فەرمان دەدات: “موشریکەکان بکوژن لە هەر شوێنێک، دەستان لێیان پاراست”.

ئەم فەرمانی کوشتنە لە قورئاندا تەنها کوشتنێکی سادە نییە، بەڵکو زۆر جار شێوازەکەی هێندە دڕندانەیە کە مرۆڤ تووشی شۆک دەکات. بۆ نموونە لە سوورەتی ئەنفال (٨:١٢)دا دەڵێت: “لە سەرووی گەردنیان بدەن و هەموو سەرەپەنجەکانیان بپەڕێنن”. عەبدولسەمەد پێیوایە ئەم وێناکردنە بۆ شێواندنی جەستەی مرۆڤ، ئامانج لێی چاندنی ترسێکی ئەبەدی بووە لە دڵی نەیارەکاندا تاوەکو هیچ کەسێک نەوێرێت بیر لە بەرگری بکاتەوە.

قورئان تەنها باس لە کوشتن لە مەیدانی جەنگدا ناکات، بەڵکو سزای زۆر قورسیش بۆ دژبەرانی فکری دادەنێت. لە سوورەتی مائیدە (٥:٣٣)دا باس لەوە دەکرێت کە سزای ئەوانەی دژی خوا و پێغەمبەر دەوەستنەوە ئەوەیە کە “بکوژرێن، یان لە خاچ بدرێن، یان دەست و قاچیان بە پێچەوانە ببڕدرێتەوە”. ئەمە لوتکەی توندوتیژییەکی سیستماتیکە کە تێیدا جەستەی مرۆڤ دەکرێتە کەرەستەیەک بۆ نواندنی دەسەڵاتی ئایینی.

حامید عەبدولسەمەد تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە توندوتیژی لە قورئاندا تەنها جەستەیی نییە، بەڵکو توندوتیژییەکی دەروونی زۆر قوڵیشی تێدایە. وێناکردنی جەهەننەم وەک شوێنێکی ئەشکەنجەی ئەبەدی نموونەی ئەمەیە. لە سوورەتی نیسا (٤:٥٦)دا هاتووە کە “هەر کاتێک پێستیان سووتا، پێستێکی تریان بۆ دەگۆڕین تا تامی ئازارەکە بچێژن”. ئەم وێناکردنە سادیستییە بۆ سزادان، وا دەکات باوەڕدار لە جیاتی خۆشەویستی، لەسەر بنەمای ترسێکی نەخۆشانە پەیوەندی لەگەڵ خودا دروست بکات.

جۆرێکی تری توندوتیژی کە لە قورئاندا ڕەوایەتی پێ دراوە، توندوتیژی بەرامبەر ژنانە. ئایەتی ٣٤ی سوورەتی نیسا کە دەڵێت “واضربوهن” (لێیان بدەن)، دەستوورێکی ڕاستەوخۆیە بۆ پیاو کە دەتوانێت جەستەی هاوسەرەکەی ئازار بدات ئەگەر هەستی کرد سەرکەشی دەکات. حامید پێیوایە ئەمە ڕەگ و ڕیشەی توندوتیژی خێزانییە لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکاندا، چونکە پیاو وادەزانێت بە جێبەجێکردنی ئەمە، فەرمانی خودا جێبەجێ دەکات.

ئەم توندوتیژییە بەرامبەر بە ڕەگەزی مێینە، تەنها تێبینییەکی سادە نییە، بەڵکو وەک بیرمەندی گەورە ‘نەوال سەعداوی’ ئاماژەی پێ دەدات، ئەمە جۆرێکە لە ‘توندوتیژیی سیستماتیک’ کە لە ناو دەقە پیرۆزەکانەوە شەرعیەتی وەرگرتووە. سەعداوی پێمان دەڵێت کە کاتێک دەقێکی ئایینی ڕێگە بە لێدانی ژن یان جیاکاری ڕەگەزی دەدات، ئەوا لە ڕاستیدا هەوێنی توندوتیژی لە ناو خێزان و کۆمەڵگەدا دەچێنێت. بەم پێیە، توندوتیژییەکانی مەدینە تەنها بەرامبەر دوژمنانی دەرەکی نەبووە، بەڵکو جەستە و شکۆی ژنانیشی لە ناوەوە کردووەتە ئامانج بۆ پاراستنی هەژموونی پیاوسالاری.

ئەم هەموو دیمەنە پڕ لە ترس و دڵڕەقییانەی لە قورئاندا هاتوون، تەنها وشەی سەر کاغەز نین، بەڵکو دەچنە ناو قووڵایی دەروونی مرۆڤەوە و لە ناوەوە وێرانەی دەکەن. کاتێک مرۆڤ لەسەر ئەو وێناکردنانە گەورە دەبێت کە باس لە پێستی سووتاو، ئاوی کوڵاو و خودایەکی هەمیشە توڕە و سزادەر دەکەن، ترسێکی ئەبەدی لە دڵیدا دەچێنرێت کە ڕێگەی لێ دەگرێت بە ئازادی و ئارامی بیر بکاتەوە. ئەم ترسە وا دەکات مرۆڤ لە جیاتی ئەوەی بە خۆشەویستییەوە سەیری ژیان و گەردوون بکات، هەمیشە وەک “سەربازێکی پڕ لە ڕق” ڕەفتار بکات کە تەنها ئامانجی ئەوەیە بە هەر جۆرێک بێت لە سزای خودا ڕزگاری بێت. لێرەدا، توندوتیژی دەبێتە بەشێک لە ناسنامەی مرۆڤەکە، چونکە کاتێک دەقەکە فەرمانی پێ دەکات بەرامبەر بێباوەڕان “دڵڕەق و سەخت” بێت، وردە وردە سۆزی مرۆیی لە ناو دڵیدا دەمرێت و دڵڕەقی بەرامبەر ئەوانی تر دەبێتە نیشانەی ئیمان و نزیکبوونەوە لە پیرۆزییەکان.

قورئانی مەدینە جیهان دەکات بە دوو بەشەوە: بەرەی خودا و بەرەی شەیتان. ئەم دابەشکردنە ڕق و کینە لە نێوان مرۆڤەکاندا دەچێنێت. لە سوورەتی فەتح (٤٨:٢٩)دا دەڵێت باوەڕداران بەرامبەر بێباوەڕان “زۆر توند و سەختن”. ئەم ئایەتە ڕێگری دەکات لەوەی مرۆڤەکان بە چاوی هاوچەشن و مرۆیی سەیری یەکتر بکەن، بەڵکو هانیان دەدات کە دڵڕەقی و بێبەزەیی بەرامبەر ئەوانی تر بکەنە نیشانەی ئیمان.

حامید عەبدولسەمەد باس لەوە دەکات کە قورئان تەنانەت لە ڕووی ئابوورییەوە توندوتیژی دەسەپێنێت، ئەویش لەرێگەی چەمکی “جزیە”وە. لە سوورەتی تەوبە (٩:٢٩)دا فەرمان دەکرێت کە شەڕی ئەهلی کتاب بکرێت تا ئەو کاتەی بە سەرشۆڕی و بە دەستی خۆیان سەرانە دەدەن. ئەمە نیشان دەدات کە ئامانجی ئایینەکە تەنها بڵاوکردنەوەی پەیامێک نییە، بەڵکو زەلیلکردنی ئەوانی تر و سەپاندنی هەژموونی سیاسییە بەسەر هەموو مرۆڤایەتیدا.

حامید عەبدولسەمەد لە لێکۆڵینەوەکانیدا تەنها پشت بەو دەقە نووسراوانە نابەستێت کە ئێستا لەبەردەستدان، بەڵکو سوود لە تێزە زانستییەکانی هاوکار و هاوڕێی نزیکی، لێکۆڵەری مەغریبی “محەمەد مەسەییح” وەردەگرێت کە شارەزایەکی بێوێنەی دەستنووسە کۆنەکانی قورئانە. محەمەد مەسەییح لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە لە دەستنووسە هەرە سەرەتاییەکان (وەک دەستنووسەکانی سەنعا)، بۆمان دەسەلمێنێت کە قورئان وەک دەقێکی “نەگۆڕ” لە ئاسمانەوە نەهاتووە، بەڵکو لە ماوەی چەندین دەیەی دوای پێغەمبەریش، دەستکاری کراوە و گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە. ئەم بەڵگە مادییانە نیشانمان دەدەن کە زۆرێک لەو ئایەتە توندانەی کە باس لە جەنگ و کوشتن دەکەن، لە قۆناغە دواترییەکاندا و بۆ خزمەتی بەرژەوەندییە سیاسییەکانی دەسەڵاتدارانی ئەو سەردەمە بۆ قورئان زیاد کراون یان داڕشتنەوەیان بۆ کراوە تا شەرعیەت بدەن بە فراوانخوازییەکانیان.

ئەم جۆرە لێکۆڵینەوانەی سەر دەستنووسە کۆنەکان، ئەو “پیرۆزییە ئەبەدییە” لە قورئان دەسێنێتەوە و وەک بەرهەمێکی مێژوویی و مرۆیی دەیناسێنێت کە لە ژێر کاریگەری ململانێی هێزەکاندا دروست بووە. کاتێک محەمەد مەسەییح نیشانمان دەدات کە چۆن وشەکان و ئایەتەکان لە قۆناغە جیاوازەکانی گەشەی دەوڵەتی ئیسلامیدا گۆڕدراون، ئەو ڕاستییەمان بۆ دەردەکەوێت کە توندوتیژی ناو دەقەکە “فەرمانی خودا” نییە، بەڵکو “ئامرازێکی مرۆیی” بووە بۆ بەڕێوەبردنی جەنگەکان و کۆنتڕۆڵکردنی خەڵک. ئەم تێزە هاوبەشەی حامید و مەسەییح یارمەتیمان دەدات لەوە تێبگەین کە کاتێک دەقێک بەرهەمی ململانێی مرۆڤەکان بێت بۆ دەسەڵات، ئیتر نابێت ڕێگە بدەین ئەو دەقە کۆنانە بڕیار لەسەر ژیان و کەرامەتی مرۆڤی ئەمڕۆ بدەن یان ببنە بیانوو بۆ ڕشتنی خوێنی بێتاوانەکان.

ئەم دیدگایە تەنها لای حامید عەبدولسەمەد و محەمەد مەسەییح نییە، بەڵکو بیرمەندانی وەک سەید ئەلقیمنی جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە ئیسلام لە بنەڕەتدا وەک پڕۆژەیەکی سیاسی بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە لەدایکبووە. ئەلقیمنی پێیوایە گۆڕانی زمانی قورئان لە ئاشتیخوازییەوە بۆ توندوتیژی لە مەدینە، نیشانەی گۆڕانی ئایینە بۆ ‘ئایدۆلۆژیایەکی سەربازی’. لێرەدا قورئان چیتر کتێبێکی ڕۆحی نییە، بەڵکو دەبێتە ‘دەستووری جەنگ’ کە ئامانجی سەرەکیی تەنها یەکخستنی خێڵە عەرەبەکان و داگیرکردنی خاکی دەوروبەر بووە. ئەم تێڕوانینە سیاسییە وا دەکات توندوتیژییەکانی ناو قورئان وەک پێویستییەکی سیاسی ئەو سەردەمە ببینرێن، نەک وەک فەرمانی خودایەکی میهرەبان کە بۆ هەموو کات و شوێنێک بێت.

یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی شیکردنەوەکانی حامید ئەوەیە کە دەڵێت ئەم ئایەتانە تەنها بۆ ڕابردوو نەبوون، چونکە قورئان خۆی وەک دەقێکی نەگۆڕ دەناسێنێت. کاتێک دەقەکە دەڵێت ئەمە قسەی خودایە بۆ هەموو کاتێک، ئیتر مرۆڤی باوەڕدار ناتوانێت ڕەخنەی لێ بگرێت. ئەمە وای کردووە کە توندوتیژی ببێتە بەشێکی جەوهەری لە عەقڵیەتی ئیسلامی و نەتوانرێت بە ئاسانی لەگەڵ بەهاکانی مافی مرۆڤی سەردەمدا بگونجێنرێت.

بە بڕوای حامید، گروپە تیرۆریستییەکانی وەک داعش و قاعیدە هیچ شتێکی نوێیان دانەهێناوە، بەڵکو ئەوان تەنها قوتابی دڵسۆزی دەقە قورئانییەکانن. کاتێک ئەوان خەڵک سەر دەبڕن یان ژنان دەکەنە کەنیزە، ڕێک پشت بەو ئایەتانە دەبەستن کە لە سوورەتەکانی ئەنفال و تەوبە و نیسادا هاتوون. جیاوازییەکە تەنها ئەوەیە کە ئەوان بە ڕاشکاوی جێبەجێی دەکەن، لە کاتێکدا زانایانی ئایینی هەوڵ دەدەن بە زمانێکی ناڕوون پەردەپۆشی بکەن.

توندوتیژی لە قورئاندا لادانێکی کاتی نییە، بەڵکو ستراتیژێکی گشتگیرە بۆ کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ. لە ڕێگەی ترساندن لە دنیا و توندوتیژی لە قەبر و سووتان لە قیامەت، قورئان هەوڵ دەدات مرۆڤ لە ناوەوە دابڕوشێنێت. عەبدولسەمەد دەڵێت مرۆڤێک کە لە ژێر سایەی ئەم هەموو هەڕەشانەدا گەورە دەبێت، زۆر زەحمەتە بتوانێت ببێتە مرۆڤێکی ئاشتیخواز، چونکە ویژدانی لەلایەن دەقەکانەوە داگیر کراوە.

ئەم بیرمەندە جەخت لەوە دەکاتەوە کە عەقڵیەتی سڕینەوە و پەراوێزخستنی ئەوی تر، ڕەگەکەی لە ناو خودی دەقەکاندایە. هەر وەک چۆن ئایدۆلۆژیا توندڕەوەکان هەوڵی سڕینەوەی نەیارەکانیان دەدەن، قورئانش لە زۆر شوێندا داوای نەهێشتنی بێباوەڕان و پاککردنەوەی زەوی لەوان دەکات. ئەم جۆرە تێڕوانینە کە تەنها یەک ڕاستی و یەک ئایین قبوڵ دەکات و هەموو ئەوانی تر ڕەت دەکاتەوە، بنەمای هەموو ئەو ململانێ خوێناوییانەیە کە جیهانی ئیسلامی و مرۆڤایەتییان تووشی نەهامەتی کردووە.

بۆ ئەوەی لەم تەڵەی توندوتیژییە ڕزگارمان بێت، حامید عەبدولسەمەد پێمان دەڵێت کە پێویستمان بە جۆرێک لە تەقینەوەی فکری هەیە. پێویستە مرۆڤەکان جورئەتی ئەوەیان هەبێت بڵێن کە ئەم ئایەتانە بەرهەمی سەردەمێکی مێژوویی تاریک و جەنگاوی بوون و چیتر بە پیرۆز ناساندنیان هیچ خزمەتێک بە مرۆڤایەتی ناکات. ئێمە ناتوانین تەنها لەبەر ئەوەی دەقێک بە پیرۆز دەزانرێت، چاو لە ڕشتنی خوێن و ئازاردانی جەستە و دەروونی مرۆڤەکان بپۆشین.

لە کۆتاییدا، پەیامی ئەم وتارە و تێزەکانی حامید ئەوەیە کە کەرامەتی مرۆڤ لە هەموو دەقێکی نووسراو پیرۆزترە. ئەگەر کتێبێک داوای کوشتن و بڕین و جیاکاری لە نێوان مرۆڤەکاندا بکات، ئیتر گرنگ نییە کێ نووسیویەتی، دەبێت وەک بەشێکی پڕ لە توندوتیژی مێژوو سەیری بکرێت و وەلا بنرێت. تەنها بەم شێوەیە دەتوانین کۆمەڵگەیەکی مرۆیی بنیات بنێین کە تێیدا هیچ مرۆڤێک بەهۆی بیرکردنەوە و باوەڕەکەیەوە، هەڕەشەی ئازاردان و کوشتنی لەسەر نەبێت.