٣١ی ئاب؛ ململانێی دەسەڵات و سەرچاوەی داهات… توانا محەمەد نوری
ڕووداوەکانی ٣١ی ئابی ١٩٩٦ تەنها شەڕێکی سەربازی لەنێوان دوو باڵی نێو خێزانی کوردایەتی نەبوو، بەڵکو لوتکەی ململانێیەکی توندی نێوان دوو جەمسەری دەسەڵاتدار بوو بۆ کۆنترۆڵکردنی “سەرچاوەی داهات” و سەپاندنی هەژموونی سیاسی. ئەم کێبڕکێیە دەرەنجامی حەتمی سیستەمێکی سیاسی-ئابووری بوو کە تێیدا سامان لە دەستی کەمینەیەکی چەکداردا کۆبووەتەوە و بەرژەوەندییەکانی خۆیان لە سەرووی هەموو پێوەرەکانەوە داناوە.
دروستبوونی قەوارەی هەرێمی کوردستان، تەنها بەرهەمی خەباتی ناوخۆیی نەبوو، بەڵکو دەرەنجامی گۆڕانکارییە گەورە جیهانییەکانی دوای هەرەس و هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی شوورەوی بوو. لە سەردەمی تاکجەمسەریی ئەمریکادا، ئەم قەوارەیە لە ئەنجامی تەوافقاتی هێزە نێودەوڵەتییەکان بۆ پڕکردنەوەی بۆشاییەکی سیاسی لە ناوچەکەدا هاتە کایەوە. ئەم پێگە نوێیە دەرفەتێکی بۆ حیزبە چەکدارەکان ڕەخساند تا ببنە پارێزەری بەرژەوەندیی هێزە گەورەکان لە ناوچەکەدا.
مێژووی ئەم قەوارەیە لە سەرەتای نەوەدەکانەوە وابەستەی دەستێوەردانی وڵاتانی ناوچەکە بووە. هێزە ناوچەییەکان بەردەوام ئەم دوو باڵە چەکدارییەیان وەک “ئامرازی جێبەجێکردن” بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز بەکارهێناوە. ئەم وابەستەییە وایکرد کە بڕیاری سیاسی لە هەرێمدا نەبێتە بڕیارێکی سەربەخۆ، بەڵکو ببێتە ڕەنگدانەوەی ململانێی وڵاتانی دراوسێ لەسەر جوگرافیایەکی پەراوێزخراو.
هەر دەسەڵاتێک بۆ مانەوە پێویستی بە سەرچاوەی دارایی هەیە. لە ساڵانی نەوەدەکاندا، دەروازە سنوورییەکان ببوونە “ئامرازی سەرەکیی دابینکردنی سەرمایە”. ململانێی نێوان دوو جەمسەرەکە لەو خاڵەوە دەستی پێکرد کە کێ دەبێتە خاوەنی تاقانەی گومرگ و باجەکان؟ ٣١ی ئاب هەوڵێکی یەکلاکەرەوە بوو بۆ ئەوەی یەکێک لەو جەمسەرانە هەموو سەرچاوەکان بۆ خۆی قۆرخ بکات و ڕکابەرەکەی لە گۆڕەپانی داهات بکاتە دەرەوە.
لەو سەردەمەدا سنووری نێوان حیزب، بنەماڵە، حکومەت و هێزی چەکدار نەمابوو. بڕیارەکان لە ناو ژوورە داخراوەکانی حیزب و خێزانە دەسەڵاتدارەکاندا دەدران، نەک لە دامەزراوەیەکی یاسایی. ئەمە وایکرد کە دەسەڵات ببێتە موڵکی تاقمێکی دیاریکراو و دامەزراوە گشتییەکان تەنها وەک ناو بمێننەوە و لە خزمەت بەرژەوەندیی کەمینەیەکی بچووکدا بن کە دەستیان بەسەر چەک و پارەدا گرتووە.
خاڵی هەرە مەترسیدار لە ئەم مێژووەدا، هەبوونی میلیشیا بوو. میلیشیا واتە هێزێکی چەکدار کە لە جیاتی ئەوەی هی نیشتمان و یاسا بێت، تەنها فەرمان لە حیزب و سەرۆک وەردەگرێت. میلیشیاکان لە کوردستان بوونە “بازووی بەهێز”ی نوخبە سیاسییەکان بۆ ئەوەی نەیارەکانیانی پێ سەرکوت بکەن. ٣١ی ئاب نموونەی هەرە زەقی بەکارهێنانی میلیشیا بوو بۆ یەکلاکردنەوەی ململانێیەکی سیاسی بە زمانی تفەنگ.
لە هەر سیستەمێکی نایەکساندا، چینی زەحمەتکێش و هەژاری کۆمەڵگە دەکرێنە سووتەمەنی بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی چینی دەسەڵاتدار. لە ٣١ی ئابدا، خەڵکی ئاسایی بە ناوی دروشمی جیاوازەوە ڕەوانەی بەرەکانی جەنگ کران، لە کاتێکدا ئەنجامی جەنگەکە تەنها یەکلاکردنەوەی ئەوە بوو کە کام لایەن دەبێتە خاوەنی بڕیاری دارایی. دەرەنجامەکە بۆ خەڵکی هەژار تەنها کوشتار و ماڵوێرانی بوو، بەڵام بۆ نوخبەی سەرەوە بووە هۆی چەسپاندنی دەسەڵاتێکی درێژخایەن.
پەنابردنی یەکێک لە لایەنەکان بۆ تانکەکانی بەعس لە ٣١ی ئابدا، نیشانەی ئەوە بوو کە هێزە میلیشیاکان بۆ مانەوەی خۆیان ئامادەیە هەموو شتێک بکەن. ترس لە دەستدانی دەسەڵات و داهات وایکرد کە پەنا بۆ ڕژێمێکی خوێناوی و سەرکوتکەر ببرێت. ئەمە نیشانی دەدات کاتێک هێزی چەکدار لە خزمەت بەرژەوەندیی حیزب و خێزان بێت، هەموو دروشمە گشتییەکان دەکرێنە قوربانیی پاراستنی پێگەی دەسەڵاتداران.
دەرەنجامی ئەو جەنگە، دابەشبوونی هەرێم بوو بۆ دوو ناوچەی نفوز (زۆنی زەرد و سەوز). ئەمە تەنها دابەشبوونی خاک نەبوو، بەڵکو دابەشکردنی “بازاڕ و پارە” بوو. لەو ڕۆژەوە، “ترس لە دووبارەبوونەوەی شەڕی ناوخۆ” وەک ئامرازێک بۆ بێدەنگکردنی خەڵک بەکارهێنراوە؛ بنەماڵە دەسەڵاتدارەکان هەمیشە خەڵک لە نێوان “قبووڵکردنی نادادی” یان “گەڕانەوە بۆ شەڕی ناوخۆ” سەرپشک دەکەن، تا بەو ترسە بەردەوامی بە دەسەڵاتی خۆیان بدەن.
پەیامی سەرەکیی ٣١ی ئاب ئەوەیە کە تا ئەو کاتەی میلیشیا و پاوانی داهات مابێت، مەترسیی شەڕ و توندوتیژی هەر دەمێنێت. بۆ ئەوەی ڕابردوو دووبارە نەبێتەوە، پێویستە چەک تەنها لە دەستی یاسا بێت و داهاتی وڵاتیش بگەڕێتەوە بۆ دەستی کۆمەڵگە و لە ژێر چاودێریی گشتی بێت. کێشەکە تەنها ڕووداوێکی مێژوویی نییە، بەڵکو ئەو سیستەمەیە کە جەماوەر تەنها وەک ئامرازی مانەوەی کەمینەیەکی دەسەڵاتدار دەبینێت.
٣١ی ئابی ٢٠٢٦