ڕاپەڕینی نەوەیەک: ھەڵوێستەیەک لەسەر خۆپیشاندانەکانی ئەیلوولی ٢٠٢٥ی نیپاڵ نووسین و ئامادەکردنی: توانا حەمە نوری

لە ئەیلوولی ٢٠٢٥، نیپاڵ، نەتەوەیەک کە لەمێژە بەدەست ناسەقامگیری سیاسی و سەختی ئابوورییەوە دەناڵێنێت، شەپۆلێک لە خۆپیشاندانی جەماوەری بەخۆوە بینی کە لە ئەنجامدا سەرۆکوەزیران و کابینەکەی دەستیان لەکار کێشایەوە. ئەم خۆپیشاندانانە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن گەنجانی وڵاتەوە سەرکردایەتی دەکران، کاردانەوەیەکی قووڵ بوون بۆ زیادبوونی دابەشبوونە چینایەتییەکان، نایەکسانی سیاسی، دۆخێکی ئابووریی نالەبار، گەندەڵی بڵاو، و سنووردارکردنی توندی حکومەت لەسەر پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیا وەک فەیسبووک، تویتەر، و ئینستاگرام. لە وتارەدا لێکۆڵینەوە لە ھۆکار و داینامیکی فرەلایەنی ئەم خۆپیشاندانانە، بە تیشک خستنە سەر ڕۆڵی چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگا و مشتومڕە ئایدیۆلۆژییە بنەڕەتییەکان دەربارەی بزووتنەوەکە دەکەین.

نیپاڵ مێژوویەکی پڕ لە پشێوی سیاسی ھەیە، لەوانەش شەڕێکی ناوخۆیی دە ساڵە. خۆپیشاندانەکانی ئەیلوولی ٢٠٢٥ لە ئەنجامی کۆبوونەوەی چەندین ناڕەزایەتی درێژخایەنەوە سەریان ھەڵدا. وەستاندنی ئابووری، لەگەڵ گەندەڵی بەرفراوان، زەمینەیەکی گونجاویان بۆ ناڕەزایەتی گشتی دروست کردبوو. بڕیاری حکومەت بۆ بلۆککردنی پلاتفۆرمە سەرەکییەکانی سۆشیال میدیا، لەوانەش واتس ئەپ، ئینستاگرام، یوتیوب و فەیسبووک، وەک ھاندەرێکی گرنگ کاری کرد، کە تووڕەییەکی بەرفراوانی لەنێو نەوەیەکی دیجیتاڵیدا دروست کرد کە پشت بەم کەناڵانە دەبەستێت بۆ پەیوەندیکردن و ڕێکخستن.

گەنجان، لە خوێندکارانەوە تا بێکاران، بوونە پێشەنگی ئەم خۆپیشاندانانە و ڕژانە سەر شەقامەکانی شارەکانی نیپاڵ. نائارامییەکان لە سەرەتای مانگی ئەیلوولەوە دەستیان پێکرد، کاتێک دەیان ھەزار گەنج دژی گەندەڵی و خزمخزمێنە خۆپیشاندانیان کرد. کاتژمێرەکانی سەرەتای خۆپیشاندانەکان بە فراوانی و گەرموگوڕییانەوە ناسرابوون و بە خێرایی گەیشتە ئاستێک کە سەرۆکوەزیران و کابینەکەی ناچار بوون لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥دا دەست لەکار بکێشنەوە. لە دوای ئەوەدا دەیان کەس کوژران، سەدان کەس بریندار بوون و ھەزاران کەس لەلایەن ھێزەکانی دژە شۆڕشەوە دەستگیر کران، بەڵام خۆپیشاندەران بەردەوام بوون لە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵات و دامەزراوەکانی دەوڵەت. قەدەغەکردنی سۆشیال میدیاش دواتر دوای زیادبوونی خۆپیشاندانەکان ھەڵگیرایەوە.

شەپۆلی نوێی ناڕەزایەتی، لەکاتێکدا بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن گەنجانی بێکار و خوێندکارانەوە بەڕێوە دەبرا، بەڵام کرێکارانی مانگرتووش بەشدارییان تێدا کرد. سەرەڕای نمایشە سەرنجڕاکێشەکانی خەبات دژی دۆخی ئێستا، داھاتووی بزووتنەوەکە بەھۆی نەبوونی سەرکردایەتییەکی پێشکەوتنخوازی جێگرەوە، نادیار دەمێنێتەوە. لەکاتێکدا تاکەکانی نێو دیمۆگرافیای خوێندکاران، گەنجان، و کرێکاران ڕۆڵی گرنگیان لە ڕێکخستنی ئەم شەپۆلە گەورەیەی خۆپیشاندانەکاندا ھەبوو، بەڵام چینی کرێکار ھێشتا وەک ھێزێکی یەکگرتوو و پێشەنگ دەرنەکەوتووە.

ئەم دۆخە تا ڕادەیەک دەگەڕێتەوە بۆ ڕێچکەی سەرکردایەتی چینی کرێکار لە نیپاڵ لەدوای ساڵانی نەوەدەکانەوە، کە تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ ڕێبازە چاکسازیخواز و سەندیکاییەکاندا یەکی گرتووە کە لە ئاستی جیھانیدا بینراون. گەشەکردنی چاکسازیخوازی، زۆرجار بە ناوی خەبات بۆ داواکارییەکانی لانی کەم، ئاسۆی فراوانتری خەباتی چینایەتی و سیاسی داپۆشیوە. لە ئەنجامدا، بەشی شۆڕشگێڕی چینی کرێکار ڕووبەڕووی ئەرکێکی دووانە دەبێتەوە: خەبات دژی چەوساندنەوە لەلایەن دەستەبژێری سەرمایەداری دەسەڵاتدار و خاوەنکارەکانەوە، و ململانێی ناوخۆیی دژی سەرکردایەتی چاکسازیخواز و لیبراڵ-چەپ لەنێو ڕیزەکانی خۆیاندا.

مشتومڕێکی ئایدیۆلۆژی گرنگ ھەیە دەربارەی چۆنیەتی تێڕوانین بۆ خۆپیشاندانەکان: ئایا وەک “بۆشایی نەوەکان” سەیر دەکرێن یان “خەباتی چینایەتی”. پێشنیار کراوە کە زاراوەی کۆمەڵناسی “نەوەکان”، کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا سەریھەڵدا، بۆ کەمکردنەوەی ڕۆڵی چین و گرنگی مێژوویی لە شۆڕشەکاندا بەکارھاتووە، کە زۆرجار لە دژایەتیدا بووە لەگەڵ شیکارییە کۆمۆنیستییەکان بۆ ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان. ئەم ڕوانگەیە لە میدیا ھاوچەرخەکانیشدا ڕەنگی داوەتەوە، کە بیرۆکەی ئەوە بڵاو دەکاتەوە کە نەوەکان (بۆ نموونە، بێدەنگ، X، Y، Z) سەرچاوەی چینایەتییان نییە. ئەمەش وەک “کۆگایەکی چەکی جەنگی سارد” دژی چەمکی بوونی چین خزمەت دەکات.

جۆش و خرۆشێکی گەشەسەندوو هەیە لەسەر “شۆڕشی نەوەی Z”، کە زۆرجار وەکو بزووتنەوە بەهێزەکانی وەک “شۆڕشی ژنان” یان “ژن، ژیان، ئازادی” دەبینرێت. گەنجانی نیپاڵ، وەک هاوتا جیهانییەکانیان، لە چین و توێژە جیاوازەکانەوە سەریان هەڵداوە، یەکگرتوون بە بینینێکی هاوبەش. ئەوان بە چالاکی ڕووبەڕووی پێکهاتە هەنووکەییەکان دەبنەوە، نەک وەک بەربەستی کەسی، بەڵکو وەک کۆسپگەلی سیستەمی سەیریان دەکەن بۆ ئەوەی لە ڕێگای گەیشتن بە جیهانێکی ڕاستەقینە ئازاد، یەکسان، و بێ چین و توێژدا زاڵ بن بەسەریاندا. وزە و سووربوونی بەکۆمەڵیان چرای ئومێدێکە بۆ داهاتوویەکی ڕووناکتر.

ئەم گەنجانە، تەنانەت ئەوانەشی کە لە دەستگەیشتن بە سۆشیال میدیا بێبەش بوون، بەشێکن لە چینێکی ناوەرۆک شۆڕشگێڕ. ئەگەر بەرھەمەکانی ڕەنجیان لەلایەن چینی سەرمایەداری مشەخۆر و بۆرژوازی شارەوە دەستبەسەر نەکرێت و ئەگەر ئامرازەکانی بەرھەمھێنان بگەڕێندرێنەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانیان، ئەوا دابەشبوونەکانی ئێستا نامێنن، و پێویستی بە داھێنانی “بۆشایی نەوەکان” نامێنێت. ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییانە پەیوەندییە چەوسێنەرەکانی کرێ و کار گۆڕانکاری بەسەردا دەھێنێت، و داھێنانی مرۆیی و توانا لە ژینگەیەکی سەلامەت و بەدوور لە شەڕ، سەربازیگەرایی، دابەشبوونە چینایەتییەکان، پاکتاوکردنی نەتەوەیی، سەرکوتکردنی سیاسی، جیاکاری، و نایەکسانی ئازاد دەکات.

خۆپیشاندانەکانی نیپاڵ ھاوشێوەی بزووتنەوەکانی تری دوایین ساڵانن، وەک ڕاپەڕینی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ئێران و خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ لە سریلانکا و بەنگلادێش، کە تێیدا گەنجان و ژنان ڕۆڵی ڕێکخستنی سەرەکییان ھەبوو. بەڵام ڕژێمی ئێران بە تایبەتی بەھۆی شێوازە دڕندانەکانی سەرکوتکردنەوە جیا کراوەتەوە.

حکومەتی کاتیی نیپاڵ، بە سەرۆکایەتیی کەسایەتییەکانی وەک دادوەری پێشووی سەرۆک سوسیلا کارکی، وەک بەکارهێنانی تاکتیکی دواخستن سەیر دەکرێت. کارکی، کە لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ وەک سەرۆکوەزیرانی کاتی دەستنیشانکرا، بەڵێنیدا کە داواکارییەکانی گەنجان بۆ کۆتاییهێنان بە گەندەڵی، یەکسانیی ئابووری و حوکمڕانییەکی شەفاف چارەسەر بکات و ڕایگەیاند، “دەبێت بە ڕۆحی نەوەی Z کار بکەین و سوور بین لەسەر گەیشتن بەم ئامانجە.” بەڵام، تەنها گۆڕینی بەرپرسە گەندەڵەکان بە کەسانی نوێ، تەنانەت ئەگەر گەنجیش بن، لە بنەڕەتدا سیستمی چەوسێنەر ناگۆڕێت. هەوڵە پەرلەمانییەکان و هەڵبژاردنە ساختەکان تەنها پەیوەندییە نادادپەروەرەکان بەردەوام دەکەن، لە کۆتاییدا تازەهاتووان بۆ سیستمی سیاسی گەندەڵ دەکەن یان ناچاریان دەکەن بگەڕێنەوە بۆ ناڕەزایەتی.”

داوا لە گەنجانی شۆڕشگێڕی نیپاڵ دەکرێت کە گەرموگوڕییان بۆ گۆڕانکاری لەگەڵ خەباتی چینی کرێکار لە سەرانسەری وڵاتدا یەکبخەن. پێمان وایە کە سەرمایەداری و کوتلەکانی، چ لای ڕاست و چ لای چەپ، بە چالاکی ھەوڵ دەدەن پەیوەندییە ئەندامییەکانی نێوان ئەم ھێزە شۆڕشگێڕانە لە ھەردوو گۆڕەپانی فیزیایی و خەیاڵیدا بپچڕێنن.