باج و گومرگ: کێ سوودمەندی ڕاستەقینەیە – کرێکاران یان سەرمایەداران؟… نووسینی: توانا محەمەد نوری

باج و گومرگ، ئەو باجانەی کە لەسەر کاڵا هاوردەکراوەکان دەسەپێنرێن، لە مێژە وەک ئامرازێکی سیاسەتی ئابووری لەلایەن حکومەتەکانەوە بەکارهێنراون بۆ پاراستنی پیشەسازییە ناوخۆییەکان. لەکاتێکدا زۆرجار وەک ڕێگەیەک بۆ پاراستنی کار و پشتیوانیکردنی ئابوورییە ناوخۆییەکان وێنا دەکرێن، بەڵام ڕاستی ئەوەی کە کێ زۆرترین سوودی لێ وەردەگرێت – کرێکاران یان سەرمایەداران – ئاڵۆزترە و زۆرجار بە قازانجی ئەوانەی دووەم دەشکێتەوە.
بەکارهێنانی باج و گومرگ دەگەڕێتەوە بۆ چەندین سەدە، زۆرجار بۆ پاراستنی پیشەسازییە تازەپێگەیشتووەکان لە ڕکابەری بیانی بەکاردەهێنرێت. لە سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، وڵاتانێک وەک ئەمریکا باج و گومرگی بەرزیان بەکارهێنا بۆ گەشەپێدانی پیشەسازی ناوخۆیی. لەم دواییانەشدا، باج و گومرگ دووبارە لە وتاری سیاسیدا سەریان هەڵداوەتەوە، بەتایبەتی لە مشتومڕەکانی تایبەت بە جیهانگیری و نایەکسانی بازرگانی.
لە ڕووی ئابوورییەوە، باج و گومرگ کاڵا هاوردەکراوەکان گرانتر دەکەن، ئەمەش هانی بەکاربەران و بزنسەکان دەدات کە جێگرەوە ناوخۆییەکان بکڕن. ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی داواکاری بۆ بەرهەمە ناوخۆییەکان، بەمەش بەرهەمهێنان و دامەزراندن لە پیشەسازییە پارێزراوەکاندا زیاد دەکات. بەڵام کاریگەرییە فراوانترەکان بە شێوەیەک بەناو ئابووریدا بڵاودەبنەوە کە زۆرجار لە قازانجی سەرمایەدارانە، نەک کرێکاران.
خاوەنکارەکان و وەبەرهێنەران، بە گشتی بە سەرمایەداران ناودەبرێن، زۆرجار زۆرترین قازانج لە باج و گومرگ وەردەگرن. کاتێک ڕکابەری بیانی کەم دەبێتەوە، کۆمپانیا ناوخۆییەکان دەتوانن پشکی بازاڕیان زیاد بکەن و نرخەکان بەرز بکەنەوە بەبێ ترس لەوەی نرخەکانیان کەم بکرێتەوە. ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی قازانجی زیاتر و گەڕانەوەی گەورەتر بۆ خاوەن پشکەکان.
جگە لەوەش، سەرمایەداران لە پیشەسازییە پارێزراوەکاندا دەتوانن کارەکانیان فراوانتر بکەن، لە تەکنەلۆژیا نوێیەکاندا وەبەرهێنان بکەن، یان دەسەڵاتی بازاڕ کۆبکەنەوە. ئەم سوودانە زیاتر دەبن کاتێک باج و گومرگ ئاراستەی ئەو کەرتانە دەکرێن کە بەرهەمهێنەرانی ناوخۆیی پێشتر پێگەیەکی بەهێزیان تێیدا هەیە. لەو حاڵەتانەدا، ئەم سیاسەتە وەک یارمەتییەک کار دەکات، کە ڕێگە بە کۆمپانیاکان دەدات بە کەمترین فشاری ڕکابەری گەشە بکەن.
بەڵام، هەموو سەرمایەداران بە یەکسانی سوودمەند نابن. ئەوانەی کە پشت بە زنجیرەی دابینکردنی جیهانی یان کەرەستەی خاو هاوردەکراو دەبەستن، ڕەنگە ڕووبەڕووی تێچووی زیاتر ببنەوە، ئەمەش دەتوانێت قازانج کەم بکاتەوە و ڕکابەری کەم بکاتەوە. هێشتا، ئاراستەی گشتی سیاسەتی باج و گومرگ مەیلی ئەوەیە کە پشتگیری لە کۆکردنەوەی سەرمایە بکات زیاتر لە خۆشگوزەرانی کرێکاران.

بۆ کرێکاران، کاریگەری باج و گومرگ ئاڵۆزترە. لە کورتخایەندا، باج و گومرگ دەتوانێت کارەکان لەو پیشەسازییانەدا بپارێزێت کە لەلایەن هاوردەی هەرزانترەوە هەڕەشەیان لەسەرە. بۆ نموونە، باج و گومرگی پۆڵا ڕەنگە یارمەتی پاراستنی دامەزراندن لە کارگەکانی پۆڵای ناوخۆییدا بدات. لە هەندێک حاڵەتدا، تەنانەت ڕەنگە ببێتە هۆی دروستکردنی کار ئەگەر داواکاری بۆ کاڵا ناوخۆییەکان بەرز بێتەوە.
کەچی ئەم سوودانە زۆرجار سنووردارن و بە شێوەیەکی ناهاوسان دابەش دەکرێن. کرێکاران لەو پیشەسازییانەی کە باج و گومرگیان لەسەر نییە، یان ئەوانەی لە کەرتە هەناردە گەرەکانن، ڕەنگە بەهۆی ڕێوشوێنی تۆڵەسەندنەوەی وڵاتانی ترەوە زیانیان پێبگات. جگە لەوەش، باج و گومرگ دەتوانێت ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەکاربەر، کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کار لە ماڵباتە کەم داهاتەکان دەکات و مووچەی ڕاستەقینە کەم دەکاتەوە.
سەرباری ئەوانەش، ئەو کارانەی کە لەلایەن باج و گومرگەوە پارێزراون یان دروستکراون، زۆرجار کەمترن لەوەی چاوەڕوان دەکرێت. ئۆتۆماتیککردن و ڕکابەری جیهانی بەردەوامن لە داڕشتنی بازاڕەکانی کار بە شێوەیەک کە تەنها باج و گومرگ ناتوانن بەرەنگاری ببنەوە. لە زۆر حاڵەتدا، بەڵێنی پاراستنی بەرفراوانی کار دوور لە دەست دەردەکەوێت.
لە کاتێکدا باج و گومرگ زۆرجار وەک ڕێگەیەک بۆ پاراستنی کرێکاران پاساو دەهێنرێنەوە، بەڵام سوودمەندە سەرەکییەکانیان زۆرجار سەرمایەدارانن کە قازانج لە کەمبوونەوەی ڕکابەری و زیادبوونی توانای نرخ دانان وەردەگرن. کرێکاران ڕەنگە لە کەرتە دیاریکراوەکاندا قازانجی کورتخایەن ببینن، بەڵام کاریگەرییە ئابوورییە فراوانترەکان – نرخی بەرزتر، گەشەی سنوورداری کار، و گرژییە بازرگانییەکان – مەیلی ئەوەیان هەیە کە ئەم سوودانە کەم بکەنەوە. بەم پێیە، باج و گومرگ وەک ئامرازێکی سیاسەت باشتر تێدەگەیەنرێت کە، لە کاتێکدا توانای پاراستنی هەندێک پیشەسازی هەیە، لە کۆتاییدا سوودەکانی سەرمایە بەسەر کاردا بەهێز دەکات.