دزەکان دەستگیردەکرێن، کەچی تاڵان بەردەوامە… نووسینی: توانا محمد نوری
هەموومان تینووی دادپەروەریین، ئەوەندە ماندووی دەستی ناعەدالەتی و جیاوازیی چینایەتین، هەر کە دەبینین کەسێک لە شاشەکانەوە هاوار دەکات و دەڵێت “دزەکان دەگرم و پارەکانتان بۆ دەگێڕمەوە”، یەکسەر دڵمان خۆش دەبێت. حەز دەکەین باوەڕ بکەین کە کەسێک پەیدا بووە و دەیەوێت کۆتایی بەم هەموو مەینەتییەی ئێمە بهێنێت، بەڵام هەنگاوەکانی دژەگەندەڵی تەنها کاتێک باوەڕپێکراون کە سەربەخۆ، ئاشکرا و پەیوەست بە گەڕاندنەوەی دارایی و چاکبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان بن؛ بەبێ ئەمانە، مەترسیی ئەوەیان هەیە کە ببنە نمایشی میدیایی بۆ شاردنەوەی ڕاستییە تاڵەکان.
کاتێک دەبینین تەنها چەند فەرمانبەرێکی پلە خواروو یان کەسانی بێدەسەڵات دەگیرێن، لە کاتێکدا نەهەنگە گەورەکان هێشتا دەستیان بەسەر بازاڕ و سامانە گشتییەکاندا گرتووە، دەبێت بپرسین: ئایا ئەمە چاکسازییە یان قوربانیکردنی چەند پارچەیەکی بچووک بۆ پاراستنی جەستە سەرەکییەکەی گەندەڵی؟ بۆ نموونە، لە کەیسی داهاتی دەروازە سنوورییەکان و نەوتدا، زۆرجار گوێمان لە دیارنەمانی ملیۆنان دۆلار دەبێت بەپێی ڕاپۆرتەکانی دیوانی چاودێریی دارایی، بەڵام کەمترین جار دەبینین بەرپرسانی باڵا و خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی ڕاستەقینە ببنەوە.
گەندەڵی لای ئێمە تەنها ڕەفتاری چەند کەسێکی خراپ نییە، بەڵکو لە هەندێک بواردا بووە بە سیستم. کاتێک دەبینیت زۆربەی پڕۆژە گەورەکان، وەک دروستکردنی نەخۆشخانەی تایبەت یان یەکەی نیشتەجێبوون، دەدرێنە کۆمپانیاکانی نزیک لە دەسەڵات، تێدەگەیت کە کێشەکە زۆر لەوە گەورەترە بە گرتنی چەند کەسێک چارەسەر ببێت. ئەمانە دەیانەوێت پێمان بڵێن “ئەوەتا چاکسازیمان کرد”، بەڵام لە واقیعدا تەنها خەریکی گۆڕینی مۆرەکانن بۆ ئەوەی هەمان یاریی بەردەوام بێت.
خاڵە هەرە مەترسیدارەکە ئەوەیە کە لە پشت پەردەی ئەم “قارەمانبازییە”، پلانێکی تر جێبەجێ دەکرێت. حکومەت خەریکە بەرە بەرە شانی خۆی لەژێر زۆرێک لە بەرپرسیارێتییەکان خاڵی دەکات. خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی وەک ئاو، کارەبا، تەندروستی و خوێندن، بەرەو تایبەتکردن و بەبزنسکردن دەچن. کاتێک بڕیاری بەتایبەتکردنی کەرتێکی وەک کارەبا دەدرێت، گرێبەستەکان زۆرجار ناڕوونن و چاودێرییەکی سەربەخۆیان لەسەر نییە، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخ لەسەر شانی هاوڵاتییان بەبێ ئەوەی کوالێتیی خزمەتگوزارییەکە بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر ببێت. ئەمە ئەو سیاسەتەیە کە وادەکات ئەگەر پارەت نەبێت، دەستت بە مافە سەرەتاییەکانت نەگات.
ئێستا وای لێهاتووە، دەوڵەت زیاتر وەک باجکۆکەرەوەیەک مامەڵە دەکات. زۆر شت دەدرێتە کەرتی تایبەت، کە لە ڕاستیدا بەشێکی زۆریان کۆمپانیای سێبەری حیزبەکانن. ئەم جۆرە لە “چاکسازی” وادەکات دەوڵەت خەرجی بۆ خەڵک کەم بکاتەوە، و خەڵک ببێتە سەرچاوەی داهات بۆ ئەو کۆمپانیایانە. لەم هاوکێشەیەدا، کرێکار و فەرمانبەر و خەڵکی زەحمەتکێش زیاتر بارگرانییان دەکەوێتە سەر.
ئەو پارە و داهاتەی کە دەگوترێت “گەڕاوەتەوە”، کوا و لە کوێدا ڕەنگی دایەوە؟ ئایا مووچە لە کاتی خۆیدا دابەش کرا؟ ئایا خزمەتگوزاریی نەخۆشخانە حکومییەکان باشتر بوون؟ ئەگەر ئەم هەموو هاتووهاوارە ژیانی خێزانێکی هەژار نەگۆڕێت و دەرمانی نەخۆشێکی بۆ دابین نەکات، کەواتە هێشتا نەبووەتە چاکسازییەکی ڕاستەقینە و کاریگەر.
ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە “وەبەرهێنان” و “گرێبەستی بیانی” زۆرجار دەبنە وشەی بریقەدار. ئەو گرێبەستە گەورانەی کە دەکرێن، لەبری ئەوەی هەلی کار و خۆشگوزەرانیی گشتی بهێنن، لە هەندێک کەیسدا دەبنە هۆی قەرزداربوونی زیاتر و قۆرخکاری. لە کۆتاییدا، هەر هاوڵاتییەکی ئاساییە دەبێت بە کارکردنی بەردەوام و دانی باج و ڕسوومات، باجی ئەم جۆرە مۆدێلە ئابوورییە بدات.
پێویستە هەموان بزانین کە گۆڕانکاریی ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە خەڵک خۆیان تێبگەن مافەکانیان چییە. تا ئەو کاتەی چاوەڕێ بین کەسێک لەناو دەسەڵاتەوە بێت و هەموو کێشەکانمان بۆ چارەسەر بکات، تەنها کات دەکوژین. ڕیشەکێشکردنی گەندەڵی پێویستی بە هەنگاوی کرداری و چاودێریی جەماوەری هەیە.
بۆ ئەوەی ئەم دۆخە بگۆڕێت، لەبری چەپڵەلێدان بۆ نمایشەکان، پێویستە ئەم سێ داواکارییە بکرێنە بنەمای هەر هەنگاوێکی چاکسازی:
١. بڵاوکردنەوەی تەواوی گرێبەستەکان: دەبێت سەرجەم گرێبەستەکانی نەوت، خاڵە سنوورییەکان و پڕۆژە گەورەکان بە شەفافی بخرێنە بەردەم ڕای گشتی.
٢. دەسەڵاتی چاودێریی سەربەخۆ: دروستکردن یان کاراکردنی دەستەیەکی چاودێریی تەواو سەربەخۆ کە دوور بێت لە دەستێوەردانی حیزبی بۆ بەدواداچوونی کەیسەکانی گەندەڵی.
٣. ڕاپۆرتی ئاشکرای داهات و خەرجی: حکومەت دەبێت بەردەوام ڕاپۆرتی ورد بڵاو بکاتەوە کە ئەو پارەیەی دەگەڕێتەوە یان کۆدەکرێتەوە، چۆن و لە کوێدا بۆ خزمەتی گشتی خەرج دەکرێت.