گەشتێکی فیکری بەناو کتێبی ماتریالیزم و ئیمپریۆ-کریتسیزم … نووسینی: توانا محەمەد نوری

کتێبی “ماتریالیزم و ئیمپریۆ-کریتسیزم” تەنها بەرهەمێکی تیۆری نییە، بەڵکو سەنگەرێکی فەلسەفییە کە ڤلادیمیر لینین بۆ پاراستنی بنەماکانی ماتریالیزمی دیالێکتیکی لە بەرامبەر شەپۆلێکی نوێی ئایدیالیزم و گومانگەرایی بونیادی ناوە. ئەم کتێبە کە لە ساڵی ١٩٠٨دا بڵاوکرایەوە، لە قۆناغێکی مێژوویی پڕ لە ئاڵۆزیدا هات کە تێیدا بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی ڕووسیا ڕووبەڕووی پاشەکشەی سیاسی و فیکری ببووەوە. لێرەدا، لینین نەک تەنها وەک ڕێبەرێکی سیاسی، بەڵکو وەک فەیلەسوفێکی وردبین دەردەکەوێت کە هەوڵ دەدات پەیوەندی نێوان دۆزینەوە نوێیەکانی زانستە سروشتییەکان و فەلسەفەی مارکسیزم ڕوون بکاتەوە و ڕەگ و ڕیشەی ئەو بیرۆکانە هەڵتەکێنێت کە دەیانویست ئایین و میتافیزیک تێکەڵی خەباتی چینایەتی بکەن.

لینین ئەم کتێبەی لە کاتێکدا نووسی کە هەندێک لە مارکسیستەکان (وەک بۆگدانۆڤ) کەوتبوونە ژێر کاریگەری فەلسەفە نوێیەکانی ئەو سەردەمە و دەیانویست مارکسیزم لەگەڵ فەلسەفەی “ئێرنست ماخ”دا تێکەڵ بکەن. ئامانجی سەرەکی لینین بەرگریکردن بوو لە ماتریالیزم لە بەرامبەر ئەو تێڕوانینە ئایدیالیستییانەی کە لەژێر پەردەی زانست و “فەلسەفەی هاوچەرخ”دا دەیانویست بنەماکانی زانستیبوونی مارکسیزم لاواز بکەن و بزووتنەوەکە بەرەو لێڵبوونی فیکری بەرن.

فەلسەفەی ئێرنست ماخ و ڕیچارد ئاڤیناریۆس، کە بە ئیمپریۆ-کریتسیزم دەناسرێت، واقیع بۆ “کۆمەڵێک هەست” (Sensations) کورت دەکاتەوە و چەمکی ماددە تەنها وەک ئامرازێکی “ئابووریی بیرکردنەوە” بۆ ڕێکخستنی ئەو هەستانە دەبینێت. لینین هێرشێکی توندی کردە سەر ئەم تێڕوانینە و وەک “ئایدیالیزمێکی سوبجەکتیڤی مەترسیدار” پۆلێنی کرد، چونکە پێی وابوو ئەگەر جیهان تەنها بەرهەمی هەستی ناو مێشک بێت و سەربەخۆ لە ئێمە بوونی نەبێت، ئەوا دەگەینە ئەو ئەنجامە نالۆژیکییەی کە گەردوون پێش پەیدابوونی مرۆڤ بوونی نەبووە؛ ئەمەش بە تەواوی دژی ڕاستییە زانستییەکان و ئەو بنەما ماتریالیستییانەیە کە جەخت لە بوونی ئۆبجەکتیڤی جیهان دەکەنەوە.

لە ڕووی مەعریفەناسییەوە، لینین باس لە “تیۆریی ڕەنگدانەوە” دەکات. ئەو پێی وایە مەعریفەی مرۆڤ وێنەیەکی جیهانی مادییە لە ناو مێشکدا. واتە هەستەکان و بیرۆکەکانی ئێمە ڕەنگدانەوەی جیهانی دەرەوەن. ئەو جەخت دەکاتەوە کە هەرچەندە زانیارییەکانی ئێمە لە هەر قۆناغێکی مێژووییدا ڕەنگە ناتەواو بن، بەڵام جیهان “ناسرایە” و مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگەی زانست و پراکتیکەوە بەرەو تێگەیشتنی ڕاستی هەنگاو بنێت.

یەکێک لە دەستکەوتە گەورەکانی ئەم کتێبە پێناسەکردنی “ماددە”یە لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە. لینین دەڵێت ماددە بریتییە لەو واقیعە ئۆبجەکتیڤەی (دەرەکییەی) کە سەربەخۆ لە هۆش و هەستی مرۆڤ بوونی هەیە. بە بڕوای ئەو، گرنگ نییە زانست تا چەند لە پێکهاتەی وردی ماددە دەگات، چونکە ماددە وەک چەمکێکی فەلسەفی تەنها ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە جیهان لە دەرەوەی مێشکماندا هەیە و ڕاستەقینەیە.

سەبارەت بە حەقیقەت، لینین جیاوازی لە نێوان ڕاستی ئۆبجەکتیڤ و ڕاستی نیسبی دەکات. ئەو دەڵێت ڕاستی ئۆبجەکتیڤ بوونی هەیە، واتە حەقیقەتێک هەیە کە پەیوەندی بە ئارەزوو یان وەهمی ئێمەوە نییە. زانستیش لە ڕێگەی کۆکردنەوەی ڕاستییە نیسبییەکانەوە، هەنگاو بە هەنگاو بەرەو ڕاستی ڕەها دەچێت. ئەو ڕەخنە لەو کەسانە دەگرێت کە بەناوی نیسبیگەراییەوە نکوڵی لە بوونی ڕاستی دەکەن و ڕێگا بۆ گومان و خرافات خۆش دەکەن.

لەو سەردەمەدا دۆزینەوەی ئەلیکترۆن و تیشکدانەوە بووە هۆی ئەوەی هەندێک فیزیازان بڵێن “ماددە ون بوو”. لینین وەڵامی دانەوە و وتی ئەوەی ون بووە ماددە نییە، بەڵکو ئەو سنوورە کۆنەیە کە زانست بۆ ناسینی ماددە دیاری کردبوو. ئەو دەڵێت ماددە لە ڕووی فەلسەفییەوە بێ کۆتاییە و دۆزینەوەی نوێی زانست تەنها ئەوە دەسەلمێنن کە تێگەیشتنی مرۆڤ قووڵتر بووە و جیهان مادیتر بووە، نەک پێچەوانەکەی.

یەکێک لە چەمکە هەرە گرنگەکانی ئەم کتێبە “حزبییەت” لە فەلسەفەدا بوو. لینین ڕایگەیاند کە هیچ فەلسەفەیەک بێلایەن نییە؛ لە کۆتاییدا فەلسەفە یان “ماتریالیستییە” کە نوێنەرایەتی زانست و بەرژەوەندییەکانی چینی پێشکەوتنخواز دەکات، یان “ئایدیالیستییە” کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ خزمەت بە ئایین و پاراستنی سیستەمی چەوسێنەر دەکات. ئەم کتێبە توانی مارکسیزم لە تێکەڵبوون لەگەڵ فەلسەفە نا-مادییەکان بپارێزێت و تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەیەکی بنەڕەتی بۆ تێگەیشتنی پەیوەندی نێوان زانست و سیاسەت دەمێنێتەوە.