تاڵانکاری نەک حوکمڕانی؛ عێراق و کوردستان لە سایەی حکومەتی چەتەکاندا…نووسینی: توانا محەمەد نوری

ئەمڕۆ ئیتر پێویست بە لێکۆڵینەوەی قووڵ ناکات بۆ ئەوەی بزانین دەسەڵات لە عێراق و هەرێمی کوردستان بەدەست کێوەیە. دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە دوو دەیە بەسەر گۆڕانکارییەکانی عێراق و ٣٥ ساڵ ئەزموونی حوکمڕانی لە کوردستان، ئەوەی دەیبینین تەنها گروپێکی بچووکن کە دەستیان بەسەر هەموو شتێکدا گرتووە. ئەم هێزە سیاسییانە لەبری ئەوەی خزمەتکاری خەڵک بن، بوونەتە کۆمەڵێک بازرگان کە هەموو خەمییان پڕکردنی گیرفانی خۆیان و خێزانەکانیانە، لە کاتێکدا زۆرینەی خەڵک بە دەست هەژاری و بێکارییەوە دەناڵێنن.
کاتێک باس لە قەبارەی گەندەڵی دەکەین، ژمارەکان ئەوەندە گەورەن کە باوەڕپێکردنیان قورسە. مستەفا کازمی، سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراق، ئاشکرای کرد کە لە ساڵی ٢٠٠٣ وە تا ئێستا نزیکەی ٦٠٠ ملیار دۆلار لە سەروەتی ئەم وڵاتە دیار نەماوە. ئەم داتایە لەگەڵ ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی (Transparency International) یەکدەگرێتەوە، کە ساڵانە عێراق لە ڕیزبەندی پێشەوەی گەندەڵترین وڵاتانی جیهان دادەنێت (بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠٢٣دا لە ناو ١٨٠ وڵاتدا پلەی ١٥٤ی وەرگرتووە). ئەم پارە خەیاڵییە، لەبری ئەوەی ببێتە قوتابخانە، نەخۆشخانە، و ڕێگاوبان، چووەتە گیرفانی حیزب و میلیشیاکانەوە. ئەمە تەنها گەندەڵی نییە کە کەسێک پارەیەک بدزێت، بەڵکوو تاڵانکردنێکی ڕێکخراوە کە بووەتە پیشەی ڕۆژانەی دەسەڵات.
لە وڵاتانی ئاساییدا، پەرلەمان چاودێری حکومەت دەکات، کەچی لای ئێمە پەرلەمان و دادگاکان بوونەتە مەکۆی دابەشکردنی دەستکەوتی دزییەکان. یاساکان بە جۆرێک دەنووسرێن کە تەنها بەرژەوەندیی حیزبەکان و خاوەن چەکدارەکان بپارێزن. ئەوەی پێی دەڵێین “حکومەت”، لە ڕاستیدا تەنها بەرگێکی یاساییە بۆ ئەوەی دزینی پارەی خەڵک بە شێوەیەکی “یاسایی” و ڕێکخراو دەربکەوێت، بێ ئەوەی کەس بتوانێت لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بکات.
ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە، چۆنیەتی دروستکردنی ترسە بۆ بێدەنگکردنی خەڵک. دەسەڵاتداران بەردەوام وا نیشان دەدەن کە ئەگەر ئەوان نەبن، وڵات وێران دەبێت و ئەمنییەت نامێنێت. بەم ترسە، خەڵکیان ناچار کردووە قایل بن بەم ژیانە سەختە. کاتێک مووچە دەبڕدرێت یان خزمەتگوزاری نامێنێت، دەڵێن “گرنگ ئەوەیە ئارامی هەیە.” ئەمە گەورەترین فێڵە؛ چونکە ئارامییەک کە تێیدا مرۆڤ برسی بێت و کەرامەتی بشکێنرێت، ئارامی نییە، بەڵکو بێدەنگیی ناو زیندانە.
هەموو ئەو هێزانەی کە دەبوو پارێزەری یاسا بن، ئێستا لە خزمەتی دەسەڵاتدان. هێزە چەکدارەکان لەبری پاراستنی وڵات، بوونەتە پاسەوانی بەرژەوەندیی حیزبەکان. لەولاشەوە، زۆرێک لەو کەسایەتییە ئایینی و کۆمەڵایەتییانەی کە باس لە ئەخلاق و حەڵاڵ و حەرام دەکەن، بەرامبەر ئەم دزییە گەورەیە بێدەنگن. ئەم بێدەنگییە پێمان دەڵێت کە زۆربەی ئەم ناوەندانەش بەشێکن لە یارییەکە، چونکە بەرژەوەندییان لەوەدایە ئەم دۆخە وەک خۆی بمێنێتەوە.
لە هەرێمی کوردستان، کاتێک سەیری شاشەی تەلەفزیۆنە حیزبییەکان دەکەیت، وا هەست دەکەیت لە وڵاتێکی وەک سویسرا دەژیت. وێنەیەکی بریقەدار نیشان دەدەن و وا پیشان دەدەن کە کوردستان بەهەشتە. بەڵام ئەمە تەنها پەردەیەکە بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان. ئەوان دەیانەوێت بڵێن کە گەندەڵی تەنها لە بەغدایە، لە کاتێکدا لە کوردستاندا پارەی نەوت و داهاتی مەرزەکان بە بەرچاوی هەمووانەوە دەچێتە ناو گیرفانی چەند خێزانێکی دیاریکراوەوە. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕێژەی بێکاری لە نێوان گەنجانی عێراق و هەرێمدا گەیشتووەتە نزیکەی ٣٥٪، ئەمە لە کاتێکدایە کە وڵات خاوەنی یەدەگێکی گەورەی نەوتە، بەڵام داهاتەکەی بۆ خەڵک نییە.
مێژوو فێرمان دەکات کە گۆڕانکارییە ڕیشەییەکان هەرگیز لە لوتکەی دەسەڵاتەوە دەست پێ ناکەن، بەڵکو ئەوە گەنجان و کرێکارانن کە دەبنە بزوێنەری گۆڕانکاری، نەک ئەوانەی لە کۆشکەکاندا پشوویان داوە. ئەزموونی ڕاپەڕینی تشرینی ٢٠١٩ لە عێراق سەلماندی کە ئیرادەی گەنجان بۆ قوربانیدان بێپایانە، بەڵام هاوکات ئەو ڕاستییەشی دەرخست کە بەبێ ڕێکخستنێکی تۆکمە و بەرنامەیەکی سیاسیی ڕوون، دەسەڵات دەتوانێت هەر بزووتنەوەیەک تێکبشکێنێت. وانەی سەرەکی ئەوەیە: تووڕەیی شەقام هەیە، بەڵام بۆ سەرکەوتن پێویستی بە ئامرازی ڕێکخستنی جەماوەری و بزووتنەوەیەکی کرێکاری و ئازادیخوازی هەیە، نەک چاوەڕوانی لە بەڵێنی سیاسییەکان.
یەکێکی تر لە لاوازییە گەورەکانی کۆمەڵگەی ئێمە، باوەڕبوونە بە “پاڵەوانی ڕزگارکەر”. زۆرجار خەڵک چاوەڕێی کەسێک دەکەن لە دەرەوە یان لە ناوخۆ بێت و بە تەنها وڵات چاک بکات. ئەمە وای کردووە کە هەر جارێک کەسێکی نوێ بەڵێنی چاکسازی دەدات، خەڵک بەدوایدا بڕۆن، بەڵام دوای ماوەیەک ئەویش دەبێتە بەشێک لە هەمان سیستەمی گەندەڵ. تا ئەو کاتەی خەڵک خۆیان نەبنە پاڵەوانی ژیانی خۆیان و بەیەکەوە کار نەکەن، هیچ کەسێک ناتوانێت ئەم سیستمە لە ڕەگەوە بگۆڕێت.
ئەم سیستمە گەندەڵە لە خۆیەوە دروست نەبووە. ئەو هێزانەی ئێستا عێراق و کوردستان بەڕێوە دەبەن، هەمان ئەو کەسانەن کە ساڵانێک لەمەوبەر بە پشتیوانی وڵاتانی دەرەوە هێنرانە سەر حوکم. ئێستا وڵاتانی زلهێز و دراوسێ هەر کامیان بە جۆرێک یاری بەم وڵاتە دەکەن؛ جارێک باس لە گۆڕینی دەموچاوەکان دەکەن بۆ ئەوەی خەڵک هێمن بکەنەوە، بەڵام لە بنەڕەتدا هیچ کامیان نایانەوێت ئەم سیستمە بڕووخێت، چونکە بەرژەوەندیی ئەوانیش لەوەدایە کە حکومەتێکی لاواز و گوێڕایەڵ لێرە هەبێت.
بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی پلاندانان، ڕێژەی هەژاری لە هەندێک ناوچەی عێراقدا گەیشتووەتە زیاتر لە ٣٠٪، ئەمە نیشانەی شکستی ئەو مۆدێلە ئابوورییە سەقەتەیە. بۆیە چاکسازیی ڕاستەقینە پێویستی بە گۆڕینی ئەم مۆدێلە ئابوورییە هەیە، بە جۆرێک کە خەڵک سەربەخۆیی ئابووریی هەبێت.
ئەزموونی چەندین ساڵە پێمان دەڵێت کە چاکسازی لەناو ئەم سیستمەدا تەنها دروشمێکی درۆیە. کاتێک سیستمێک لەسەر بنەمای “سەرمایەدارییەکی مافیایی” دروست بووبێت، گۆڕینی بەرپرسێک بە یەکێکی تر هیچ سوودێکی نییە. گەندەڵی لێرەدا هەڵەی کەسێک نییە، بەڵکوو خودی سیستمەکەیە. هەر بۆیە بینیمان کە زۆربەی ئەوانەی وەک “چاكساز” و “ڕۆشنبیر” چوونە ناو ئەم دەسەڵاتە، لە کۆتاییدا بوون بە بەشێک لە ئامێری تاڵانکردنەکە و تەنها کاتیان بۆ مانەوەی دەسەڵات کڕی.
لە کۆتاییدا، دەبێت ئەو ڕاستییە قبوڵ بکەین کە بە گرتنی چەند بەرپرسێکی بچووک یان گۆڕینی ناوی حکومەتەکان، هیچ ناگۆڕێت. تا ئەو کاتەی خەڵکی زەحمەتکێش، کرێکاران و ئازادیخوازان خۆیان نەبنە خاوەنی بڕیاری سیاسی و ئابووری، ئەم تاڵانکارییە بەردەوام دەبێت. تەنها یەکگرتنی خەڵک و دروستکردنی بزووتنەوەیەکی ڕاستەقینە دەتوانێت کۆتایی بەم بارودۆخە بهێنێت. ڕزگاری لەم دۆخە تەنها بە گۆڕینی ڕیشەیی ئەو سیستمە دەبێت کە ژیانی ملیۆنان مرۆڤی کردووەتە قوربانی

گیرفانی چەند خێزان و گروپێکی سیاسی.

٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦