کاتێک مرۆڤ دەبێتە بکەری مێژوو: هەڵسەنگاندنێک بۆ کتێبی مستەفا باهیر بە ناوی “شۆڕشی ئۆکتۆبەر و سەرهەڵدانی کۆمۆنیزم”!…نووسینی: توانا محمەد نوری

ئەم کتێبەی هاوڕێ مستەفا باهیر کە لە ساڵی ٢٠١١دا لە ٢١٢ لاپەڕەدا بڵاوکراوەتەوە، تەنها گێڕانەوەیەکی ساردی ڕووداوە مێژووییەکان نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ دەستخستنە سەر ئەو چرکەساتەی کە تێیدا ئیرادەی مرۆڤی چەوساوە بڕیاری دا مێژوو بگۆڕێت. ئەم کتێبە باسی ئەو گۆڕانکارییە گەورەیە دەکات کە تێیدا کۆمۆنیزم وەک بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی و ڕزگاریخوازی دەرکەوت. ئێمە لێرەدا باس لە شۆڕشێک دەکەین کە نەک تەنها بۆ گۆڕینی پاشایەک، بەڵکو بۆ هێنانەدی دنیایەک بوو کە تێیدا مرۆڤایەتی لە کۆیلایەتیی مووچەخۆری و چەوسانەوە ڕزگاری بێت. ئەمە گەشتێکە بەناو ئازار و ئاواتەکانی چینی کرێکاردا، کە تێیدا “هێرشکردن بۆ سەر ئاسمان” دەبێتە واقیع، هەر وەک لێنین دەڵێت: “هەندێک دەەیە هەیە هیچی تێدا ڕوونادات، بەڵام هەندێک هەفتە هەیە مێژووی چەندین دەیەی تێدا کۆدەبێتەوە.”

لە ڕووی زمانی نووسینەوە، مستەفا باهیر سەرکەوتوو بووە لەوەی زمانێکی زۆر سادە و پاراو بەکاربهێنێت. ئەمە خاڵێکی زۆر بەهێزی کتێبەکەیە، چونکە بابەتی سیاسی و مێژووی شۆڕشەکان زۆرجار بە زمانێکی وشک و ئاڵۆز دەنووسرێن، بەڵام ئەم کتێبە بۆ هەر خوێنەرێکی ئاسایی، تەنانەت ئەوانەشی کە شارەزاییەکی کەمیان لە سیاسەت هەیە، تێگەیشتنی ئاسانە و ماندووی ناکات. ئەم سادەییەی زمان یارمەتیدەرە بۆ گەیاندنی پەیامە سەرەتاییەکان، بەڵام هەندێکجار ڕەنگە نەتوانێت قووڵایی و ئاڵۆزییە فیکرییەکانی شۆڕش بە تەواوی بگەیەنێت.

یەکێکی تر لە لایەنە باشەکانی کتێبەکە، گێڕانەوەی زنجیرەیی و ڕێکوپێکی ڕووداوەکانە. نووسەر توانیویەتی بە جوانی باس لە بارودۆخی پێش شۆڕش بکات؛ وەک زوڵمی قەیسەر، هەژاریی خەڵک و کاریگەرییەکانی جەنگی جیهانی یەکەم. ئەم پاشخانە مێژووییە یارمەتی خوێنەر دەدات کە تێبگات بۆچی کۆمۆنیزم لەو کاتەدا وەک فریادڕەسێک لای بەشێک لە خەڵکی رووسیا سەیر دەکرا. بەڵام گرنگە بزانین کە ئایا ئەم گێڕانەوەیە بە تەواوی بێلایەنانە بووە یان زیاتر لە گۆشەنیگایەکی دیاریکراوەوە باس لە ڕووداوەکان دەکات، بەتایبەت کاتێک باس لە هۆکارەکانی سەرهەڵدانی کۆمۆنیزم دەکرێت.

کتێبەکە بە وردی تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵی کەسایەتییە دیارەکان، بەتایبەت لێنین. نیشاندانی لێهاتوویی لێنین لە ڕێکخستنی حزب و قۆستنەوەی هەلە سیاسییەکان، وێنەیەکی ڕوونمان دەداتێ لەسەر ئەوەی کە چۆن تاقمێکی کەمینە (بەلشەفیکەکان) توانییان دەسەڵاتی وڵاتێکی گەورەی وەک رووسیا بگرنە دەست. ئەمە بۆ تێگەیشتن لە “سیاسەتی کردەیی” زۆر گرنگە. بەڵام، وەک ڕۆزا لوکسەمبۆرگ دەڵێت: “بێ هەڵوێستی جەماوەر، شۆڕش تەنها گۆڕینی دەسەڵاتە نەک گۆڕینی کۆمەڵگا.” ئەم وتەیە پرسیار لەسەر ئەوە دروست دەکات کە ئایا جەختکردنەوەی زۆر لەسەر ڕۆڵی سەرکردەکان، ڕۆڵی بنەڕەتی و خۆڕێکخستنی چینی کرێکار کەمڕەنگ ناکاتەوە؟

لایەنێکی تری ئەرێنی کتێبەکە ئەوەیە کە تەنها لەناو رووسیادا نامێنێتەوە، بەڵکو هەوڵ دەدات پەیوەندی نێوان بارودۆخی نێودەوڵەتی و شۆڕشەکە ڕوون بکاتەوە. خوێنەر تێدەگات کە شۆڕشی ئۆکتۆبەر ڕووداوێکی دابڕاو نەبووە، بەڵکو ئەنجامی ململانێیەکی جیهانی و شکستی سیستەمە کۆنەکان بووە لە بەرامبەر گۆڕانکارییە نوێیەکاندا. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە کاریگەرییە جیهانییەکانی شۆڕشەکە، بەڵام لە هەمان کاتدا پێویستە بپرسین ئایا ئەم پەیوەندییە بە شێوەیەکی ڕەخنەیی شیکراوەتەوە یان زیاتر جەخت لەسەر لایەنە ئەرێنییەکانی کراوە؟

بەڵام کاتێک دێینە سەر لایەنە ڕەخنەییەکان، دەبینین کتێبەکە زیاتر تیشک دەخاتە سەر سەرکەوتنی حزب و دامەزراندنی دەوڵەت، لە کاتێکدا دەبوو زیاتر باسی ڕەهەندە مرۆییەکانی ڕزگاریی مرۆڤ بکات. ڕاستە کە حکومەتی نوێی بەلشەفیکەکان لەناو دۆخێکی زۆر سەختدا بوو؛ ڕووبەڕووی هێرشی وڵاتانی دەرەکی، برسێتی و ئەو وێرانییە ببووەوە کە جەنگی جیهانی یەکەم جێی هێشتبوو، بەڵام ئەم دۆخە ناهەموارە وای کرد کە پڕۆسەی ئازادی بەرەو قاڵبێکی سەربازی و وشک بڕوات. هەرچەندە توندوتیژییەکانی وەک ‘تیرۆری سوور’ لەناو ئەو ململانێیەدا بۆ مانەوە لە بەرامبەر هێرشەکان بوو، بەڵام فەرامۆشکردنیان لە کتێبەکەدا وادەکات خوێنەر نەبینێت چۆن ئامانجە مرۆییە سەرەتاییەکان لە ژێر فشاری شەڕ و نەداریدا کەمڕەنگ بوونەوە.

خاڵێکی تری لاوازی کتێبەکە ئەوەیە کە زیاتر پشتی بە سەرچاوە کلاسیکییەکان بەستووە کە مێژووی فەرمی شۆڕش دەگێڕنەوە. ئەگەر نووسەر سوودی لە سەرچاوە نوێیەکان و ئەو بەڵگەنامانە وەربگرتایە کە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ئاشکرا بوون، دەیتوانی وێنەیەکی ڕاستگۆیانەتر و قووڵتر لەسەر کێشە ناوخۆییەکانی ناو بۆلشەفیکەکان پێشکەش بکات. وەک جۆرج ئۆروێڵ دەڵێت: “ئەوەی ڕابردوو کۆنتڕۆڵ بکات، داهاتوو کۆنتڕۆڵ دەکات. ئەوەی ئێستا کۆنتڕۆڵ بکات، ڕابردوو کۆنتڕۆڵ دەکات.” ئەم وتەیە گرنگیی هەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی سەرچاوە مێژووییەکان و گەڕان بەدوای ڕاستییە شاراوەکاندا دەردەخات.

کتێبەکە لە ڕووی قووڵبوونەوەی فەلسەفییەوە کەمتر بایەخی بە وردەکارییەکان داوە. هەرچەندە مێژووەکە بە باشی دەگێڕێتەوە، بەڵام وەک پێویست ناچێتە ناو وردەکارییە فیکرییەکانی مارکسیزم و ئەو دژایەتییانەی کە لە نێوان تیۆر و پراکتیکدا هەبوون. بۆ خوێنەرێکی لێکۆڵەر، زۆر گرنگ بوو بزانێت بۆچی دروشمە سەرەتاییەکانی وەک ‘نان، ئازادی و ئاشتی’ کە بۆ ڕزگاری مرۆڤ بوون، دواتر لە ژێر فشاری هەژاری، نەداری و هێرشی وڵاتانی دەرەکی دوای جەنگی جیهانی یەکەم، بەرەو سیستەمێکی داخراو و دەسەڵاتێکی ڕەها چوون. شیکردنەوەی ئەم دۆخە ناهەموارە یارمەتیدەر دەبوو بۆ تێگەیشتن لەوەی کە چۆن بارودۆخی مێژوویی کاریگەری لەسەر لادان لە ئامانجە فیکرییە سەرەتاییەکان هەبووە.

لایەنێکی تری ڕەخنەیی ئەوەیە کە کتێبەکە کەمتر گرنگی بە دەنگی “نەیارەکان” داوە. لە کاتی شۆڕشدا تەنها کۆمۆنیستەکان نەبوون، بەڵکو چەندین ڕەوتی تر هەبوون (وەک مێنشەفیکەکان یان لیبراڵەکان) کە دیدگای جیاوازیان هەبوو. فەرامۆشکردنی وردەکارییەکانی ئەم ململانێیانە وا دەکات خوێنەر پێی وابێت کە تەنها یەک ڕێگە هەبووە بۆ گۆڕانکاری، لە کاتێکدا کە مێژووی شۆڕش پڕ بووە لە ململانێی فیکری و سیاسی لە نێوان ڕەوتە جیاوازەکانی ناو بزووتنەوەی کرێکاریدا. وەک ڤۆڵتێر دەڵێت: “من لەگەڵ قسەکانتدا نیم، بەڵام تا مردن بەرگری لە مافی تۆ دەکەم بۆ ئەوەی قسەیان بکەیت.” ئەم وتەیە گرنگیی فرەدەنگی و ڕێزگرتن لە بۆچوونە جیاوازەکان دەردەخات، تەنانەت لە کاتی شۆڕشیشدا.

هەروەها کتێبەکە لە ڕووی بەستنەوەی ڕابردوو بە داهاتوو دەیتوانی قووڵتر بێت. لەبەر ئەوەی کتێبەکە زیاتر باسی ئەو قۆناغە دەکات کە لێنین لە ژیاندایە، گرنگ بوو ئاماژە بەوە بکرێت کە چۆن ئەو بناغەیەی لەو سەردەمەدا و لە ژێر فشاری شەڕ و نەداریدا دانرا، دواتر لە سەردەمی ستالیندا بەرەو لادانێکی تەواو لە ئامانجە مرۆییەکانی شۆڕش چوو. لێرەوەیە کە ڕەخنەگرانی بزووتنەوەی کرێکاری پێیان وایە ستالین بە گرتنەبەری ڕێگەی تاکڕەوی و کوشتنی هاوڕێکانی خۆی، شۆڕشی لە ڕێڕەوە ڕاستەقینەکەی لادا و تۆوی شکستی یەکێتی سۆڤیەتی چاند. وەک لۆرد ئاکتۆن دەڵێت: ‘دەسەڵات گەندەڵی دەکات، و دەسەڵاتی ڕەها بە تەواوی گەندەڵی دەکات.’ ئەم وتەیە بە ڕوونی ئەو مەترسییە دەردەخات کە چۆن ململانێی دەسەڵات لە دوای لێنین، پڕۆسەی ئازادیی گۆڕی بۆ دیکتاتۆرییەتێکی وشک.

لە کۆتاییدا کتێبەکەی هاوڕێ مستەفا باهیر سەرچاوەیەکی زۆر باش و پێویستە بۆ کتێبخانەی کوردی، بەتایبەت بۆ قوتابیان و گەنجان کە دەیانەوێت سەرەتایەک لەم مێژووە بزانن. هەرچەندە لە ڕووی ڕەخنەیی و قووڵبوونەوەی سیاسییەوە دەکرێت تێبینی زیاتری لەسەر بێت، بەڵام وەک هەوڵێکی ئەکادیمی بۆ سادەکردنەوەی مێژوو، کارێکی شایستەیە و دەستخۆشی لێ دەکرێت. بەڵام بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر و ڕەخنەییانەتر، پێویستە خوێنەر بەدوای ئەو سەرچاوانەدا بگەڕێت کە جەخت لەسەر شیکردنەوەی چینایەتی و کاریگەریی بارودۆخی سەختی شەڕ و نەداری لەسەر لادانەکان دەکەن. هەروەها گرنگە بزانرێت چۆن ئەو ململانێیانەی لە سەردەمی لێنیندا هەبوون، دواتر لە سەردەمی ستالیندا گۆڕان بۆ تاکڕەوی و کوشتنی هاوڕێکان و لادان لە ئامانجە مرۆییەکان. وەک دەڵێن: ‘مێژوو باشترین مامۆستایە، بە مەرجێک بە دیدێکی ڕەخنەییەوە لێی بڕوانین’؛ ئەم دیدگا هەمەلایەنەیە وادەکات تێگەیشتن لە مێژووی شۆڕش و کۆمۆنیزم زۆر قووڵتر و ڕاستگۆیانەتر بێت.