تیرۆری دەروونی و زمانی زبر؛ کاتێک ئیسلامییەکان لەبری بەڵگە، جوێن و سووکایەتی بەکاردەهێنن…نووسینی: توانا محەمەد نوری
دیاردەی سووکایەتی و زمانی زبر لە ململانێی فیکری و سیاسیدا، تەنها ڕەفتارێکی سادە نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسیی داڕێژراوە بۆ بێدەنگکردنی هەر دەنگێکی ئازاد کە بیەوێت کەرامەتی مرۆڤ بگەڕێتەوە. لێکۆڵینەوەیەکی هاوبەشی بەشی کۆمەڵناسی لە زانکۆکانی هەرێم دەریانخستووە کە لە ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٤٥٪ی ئەو مشتومڕە ئۆنلاینانەی پەیوەندییان بە پرسە فیکرییەکانەوە هەبووە، گۆڕاون بۆ زمانی زبر و هێرشی کەسی. کاتێک ئیسلامییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەخنەدا پەنا دەبەنە بەر “جوێن و قسەی زبر”، نیشانەی ئەوەیە کە عەقڵ و لۆژیک لە لای ئەوان کۆتایی هاتووە. ئەم بزووتنەوە کۆنەپەرستە چونکە هیچ ئاسۆیەکی ئینسانیی بۆ ئەمڕۆ پێ نییە، زمان وەک چەکێکی ژەهراوی بۆ تیرۆری کەسایەتیی نەیارەکانی بەکاردەهێنێت.
نموونەیەکی هەرە بەرچاوی ئەم تیرۆرە دەروونییە، ئەو هێرشە ڕێکخراوە بوو کە کرایە سەر وتارەکەم لە سایتی “بۆپێشەوە” لەژێر ناونیشانی (ئیسلامی سیاسی: شیکاریی ڕەگەکانی بزووتنەوەیەک کە دژی ژیان و ئازادی دەوەستێتەوە). لەبری ئەوەی ناوەڕۆکی وتارەکە ببێتە مژاری گفتوگۆیەکی عەقڵانی، فەزای کۆمێنتەکان گۆڕدرا بۆ مەیدانی “زمانی زبر و سووکایەتی”. تەنها لە یەک پۆستدا، دەیان کۆمێنت تۆمار کران کە هیچ کامیان وەڵامی دێڕێکی ناو وتارەکەیان نەدابووەوە، بەڵکو هەموویان ڕوویان لە کەسایەتی نووسەر و سووکایەتیکردن بوو بە پیرۆزییەکانی ئازادی. شیکارییەکان دەریدەخەن کە ئەم هێرشانە تەنها لە کۆمێنتدا ناوەستن، بەڵکو شێوازی تری وەک “ڕیپۆرتکردنی بەکۆمەڵ” بۆ داخستنی پەیجەکان، بڵاوکردنەوەی وێنەی دەستکاریکراو (فۆتۆشۆپ) بۆ ناشرینکردنی سیمای ڕەخنەگر، و بڵاوکردنەوەی زانیاریی کەسی دەگرێتەوە، کە نزیکەی ٨٠٪ی ئەم چالاکییانە تەنها هێرشی کەسین و هیچ بنەمایەکی فیکرییان نییە. ئەمە نیشان دەدات کە “سوپای ئەلیکترۆنی” ئیسلامییەکان ئەرکێکی دیاریکراویان هەیە: “تیرۆرکردنی مەعنەوی نووسەر تا ئەو ئاستەی جارێکی تر نەوێرێت دەست بۆ لایەنە تاریکەکانی ئایدیۆلۆژیاکەیان بەرێت.”
کێشەی سەرەکی ئیسلامییەکان لەوەدایە کە “پیرۆزییەکان”یان کردووە بە قەڵغانێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە سیاسییەکانیان. لێکۆڵینەوەیەکی زانکۆی سەلاحەدین لە ساڵی ٢٠٢٢دا دەریخستووە کە لە ٦٥٪ی حاڵەتەکاندا، چەمکە ئایینییەکان بۆ پاساودانی هێرشی کەسی و بێدەنگکردنی ڕەخنەگران بەکارهاتوون. کاتێک مرۆڤێکی ئازادیخواز ڕەخنە لە ستەمکاری یان نایەکسانی دەگرێت، ئەوان بە ئەنقەست وێنەی ڕەخنەگرەکە وەک “دوژمنی خودا” نیشان دەدەن. ئەم تێکەڵکردنە بۆ ئەوەیە کە ڕەخنەگر لە مرۆڤێکی خاوەن مافەوە بگۆڕن بۆ “تاوانبارێکی مەزهەبی”؛ نموونەی ئەمە ئەو هەزاران کۆمێنت و وتارە پڕ لە ڕقەیە کە ڕۆژانە دژی نووسەران بڵاو دەکرێنەوە تەنها لەبەر ئەوەی گومانیان لە تێگەیشتنی ئەوان بۆ ژیان هەبووە.
ئامارە مەیدانییەکان و چاودێریی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نیشانی دەدەن کە نزیکەی ٧٠٪ی ئەو هێرشانەی دەکرێنە سەر دەنگە ئازادەکان، لە لایەن گروپە ڕێکخراوەکانی ئیسلامییەکانەوە ئەنجام دەدرێن. ئەم گروپانە کە وەک “سوپای ئەلیکترۆنی” کار دەکەن، بەپێی ڕاپۆرتێکی ناوەندی زانیاریی زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٢٣دا، خاوەنی زیاتر لە ١٥٠ هەزار پڕۆفایلی ساختەن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا. ئەرکیان ئەوەیە فەزای مەجازی پڕ بکەن لە جوێن و تانەوتەشەر. بۆ نموونە، کاتێک گەنجێک لەسەر مافی تاکەکەسی دەنووسێت، دەستبەجێ بە سەدان پڕۆفایلی ساختە دەکەونە وێزەی و بە زمانی زبر هەوڵی شکاندنی دەدەن؛ ئەمە تەنها کۆمێنت نییە، بەڵکو شێوازێکی نوێی داپڵۆسینە بۆ ئەوەی کەس نەوێرێت بیر بکاتەوە.
تیرۆری دەروونی کاتێک دەگاتە ئەوپەڕی کە هێرشەکان لە “بیرۆکە”وە دەگۆڕدرێن بۆ “هێرش بۆ سەر شەخس”. بەپێی توێژینەوەیەکی هاوبەشی زانکۆکانی هەرێم لەسەر توندوتیژی ئۆنلاین، نزیکەی ٦٠٪ی هێرشەکان لە دژی چالاکوانان، ڕوویان لە ژیانی تایبەتی و ناوبانگی کەسی بووە. ئیسلامییەکان لەبری ئەوەی وەڵامی فیکری بدەنەوە، دەست بۆ ژیانی تایبەتی مرۆڤەکان دەبەن. بۆ نموونە، ئەگەر نووسەرێک ڕەخنە لە سیستمێکی نایەکسان بگرێت، ئەوان بەدوای وێنەیەکی کۆن یان ژیانی شەخسییدا دەگەڕێن تا کەرامەتی پێ وردوخاش بکەن. ئەمە نەک هەر لاوازییە، بەڵکو هەوڵێکی چەپەڵە بۆ ئەوەی مرۆڤەکان لە پێناو پاراستنی “ناو و ناوبانگیان” ناچار بە بێدەنگی و تەسلیمبوون بن.
ژنە ئازادیخوازەکان گەورەترین قوربانیی ئەم جەنگە دەروونییەی ئیسلامییەکانن. بەپێی بەدواداچوونەکانی دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ لە هەرێمی کوردستان، زیاتر لە ٨٥٪ی ئەو ژنانەی لە فەزای گشتیدا دەردەکەون، ڕووبەڕووی تانەدان لە “ڕەوشت و نامووس” دەبنەوە. ڕاپۆرتێکی بەشی مافی مرۆڤ لە زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٢٤دا ئاماژەی بەوە کردووە کە هێرشە ئۆنلاینەکان دژی ژنان بوونەتە هۆی کەمبوونەوەی ٣٠٪ی بەشدارییان لە گفتوگۆ گشتییەکاندا. بەکارهێنانی چەمکی “پیاوچاکی” و “نامووسپەرستی” وەک چەکێک بۆ سەرکوتکردنی ژنان، نیشانەی ئەوەیە کە ئەم بزووتنەوەیە دەیەوێت نیوەی کۆمەڵگە لە ڕێگەی ترساندن و شەرمەزارکردنەوە لە مەیدانەکە دەر بکات. نموونەی ئەمە ئەو هێرشە بەرفراوانانەیە کە دەکرێتە سەر کچانی چالاکوان تەنها لەبەر شێوازی پۆشاک یان داوای یەکسانی.
تۆمەتی خیانەت و “بەکرێگیراوی” یەکێکی ترە لەو چەکە باوانەی ئیسلامییەکان بەکاری دەهێنن. هەرکەسێک ڕەخنەی جددی هەبێت، دەستبەجێ بەوە تۆمەتبار دەکرێت کە “ئەجێندای دەرەکی” یان “فکری ڕۆژئاوایی” جێبەجێ دەکات. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، نزیکەی ٧٥٪ی ئەو نووسەرانەی ڕەخنەیان لە گروپە ئایینییەکان گرتبوو، بە تۆمەتی “بەکرێگیراوی” ڕووبەڕووی هێرش بوونەتەوە. ئەمە هەوڵێکە بۆ ئەوەی ڕەخنەگر وەک بێگانەیەک نیشان بدرێت کە دەیەوێت “ئاشتیی کۆمەڵایەتی” تێک دەدات. لە ڕاستیدا ئەوەی ئاشتی تێک دەدات ئەو فەزا پڕ لە ڕقەیە کە ئەوان دروستی دەکەن، نەک ئەو ڕەخنەیەی کە داوای کەرامەت بۆ ئینسان دەکات.
مەترسیدارترین قۆناغی ئەم هێرشانە، بەکارهێنانی چەمکی “تەکفیر” یان لادان لە ئایینە. کاتێک ئیسلامییەکان کەسێک بە “مورتەد” ناوزەد دەکەن، لە واقیعدا مۆڵەتی کوشتن و توندوتیژی دژی ئەو کەسە دەردەکەن. ڕاپۆرتێکی نێودەوڵەتی کە لەلایەن ئەکادیمیستانی زانکۆی سەلاحەدینەوە ئاماژەی پێدراوە، دەریخستووە کە تۆمەتی تەکفیر بووەتە هۆی زیادبوونی ٣٥٪ی هەڕەشەی کوشتن و توندوتیژی دژی چالاکوانان لە ناوچەکەدا. ئەمە تەنها سووکایەتی نییە، بەڵکو “تیرۆریزمی فکری”یە کە دەیەوێت جەستەی مرۆڤەکان بکاتە ئامانج. نموونەی ئەمە ئەو هەڕەشە ڕاستەوخۆیانەیە کە لە نووسەران دەکرێت و ناچار دەکرێن وڵات جێبهێڵن یان لە ناو ماڵەکانیاندا زیندانی بکرێن.
ئەم ڕەفتارەی ئیسلامییەکان دژایەتییەکی گەورەی تێدایە؛ ئەوان لە کاتێکدا باس لە “بەهای باڵا” دەکەن، کەچی هەموو سنوورە ئەخلاقییەکان دەبەزێنن بۆ پاراستنی هەژموونی خۆیان. توێژینەوەیەکی کۆمەڵایەتی لە زانکۆی سلێمانی دەریخستووە کە ٩٠٪ی ئەو گروپانەی زمانی زبر بەکاردەهێنن، لە هەمان کاتدا بانگەشەی پاراستنی بەها ئەخلاقییەکان دەکەن. ئەم دووفاقییە نیشانی دەدات کە لای ئەوان، مرۆڤ و کەرامەتی هیچ بایەخێکی نییە لە چاو مانەوەی ئایدیۆلۆژیاکەیان. ئەوان دەیانەوێت کۆمەڵگەیەک دروست بکەن کە تێیدا مرۆڤەکان تەنها “کۆیلەی ترس” بن، نەک هاوڵاتییەکی ئازاد و خاوەن بیرکردنەوەی سەربەخۆ.
بەپێی ڕاپرسییەکی مەیدانیی سەنتەری میترۆ کە لە شارەکانی هەرێمی کوردستان ئەنجامدراوە، نزیکەی ٦٠٪ی گەنجان هەست بە دڵەڕاوکێ دەکەن کاتێک دەبینن چۆن سووکایەتی بە کەسایەتییە ڕۆشنبیرەکان دەکرێت. ئەم کەشە ژەهراوییە وادەکات مرۆڤە ژیرەکان بێدەنگی هەڵبژێرن و مەیدانەکە بۆ توندڕەوەکان چۆڵ بێت. ڕاپۆرتێکی بەشی پەروەردە لە زانکۆی سەلاحەدین لە ساڵی ٢٠٢٣دا ئاماژەی بەوە کردووە کە ٤٠٪ی مامۆستایانی زانکۆ لە بڵاوکردنەوەی بیروڕای زانستی دەترسن بەهۆی ترسی هێرشی ئۆنلاین. بۆ نموونە، کاتێک مامۆستایەکی زانکۆ لەبەر ترسی هێرشی “سوپای ئەلیکترۆنی” ناوێرێت ڕایەکی زانستی بڵاو بکاتەوە، ئەمە واتە کۆمەڵگە بەرەو “جەهلێکی پیرۆز” دەبرێت کە تێیدا عەقڵ دەکرێتە قوربانیی دەمارگیری.
پەنابردن بۆ جوێن و تانە و تەشەر، بەڵگەی شکستی فیکرییە. بزووتنەوەیەک کە بڕوای بە خۆی هەبێت، پێویستی بە سووکایەتیکردن نییە؛ بەڵکو بە بەڵگە وەڵام دەداتەوە. ئیسلامییەکان چونکە لە ناوەڕۆکدا هیچیان بۆ ئینسانی سەردەم پێ نییە، تەنها لە ڕێگەی ناشرینکردنی نەیارەکانیانەوە دەتوانن خۆیان بە “ڕاست” نیشان دەدەن. ئەمە نیشانەی ترسە لە ئازادی و ترسە لەوەی مرۆڤەکان تێبگەن کە دەتوانن بەبێ سەرپەرشتیاریی ئەوان بژین.
ئەم شێوازی دەربڕینە بناغەی پێکەوەژیانی ئینسانی لەناو دەبات. کۆمەڵگەیەک کە تێیدا زمان تەنها بۆ جوێن و شکاندنی بەرامبەر بەکاربێت، ناتوانێت بەرەو پێشکەوتن هەنگاو بنێت. توێژینەوەیەکی کۆمەڵناسی لە زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٢٤دا دەریخستووە کە زیادبوونی زمانی زبر لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، بووەتە هۆی کەمبوونەوەی ٢٥٪ی گفتوگۆی بنیاتنەر لەسەر پرسە گشتییەکان. ئیسلامییەکان بەم ڕەفتارەیان، جیاوازیی بیروڕا دەگۆڕن بۆ شەڕی “ئیمان و کوفر” و ئەمەش فەزای گشتی پڕ دەکات لە ڕق. بۆ نموونە، تەنانەت لەسەر بابەتێکی سادەی وەک هونەر یان وەرزش، ئەوان دەست دەکەن بە تەکفیرکردن و سووکایەتی، کە ئەمە ژیانی ئاسایی خەڵک تێک دەدات.
ناکرێت باسی تیرۆری دەروونی و زمانی زبری گروپە ئیسلامییەکان بکەین و چاو لە بەرپرسیارێتی حکومەت بپۆشین. حکومەت لێرەدا نەک هەر وەک ناوبژیوانێکی بێلایەن دەرناکەوێت، بەڵکو لە ڕێگەی “کەمتەرخەمیی ڕێکخراو” و سستیی لە جێبەجێکردنی یاساکانی تایبەت بە (خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردن)، فەزایەکی بێسەروبەری بۆ ئەم “سوپا ئەلیکترۆنیانە” ڕەخساندووە. ڕاپۆرتێکی یاسایی کە لە کۆنفرانسێکی زانکۆی سەلاحەدیندا پێشکەش کراوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە تەنها کەمتر لە ٥٪ی سکاڵاکانی تایبەت بە سووکایەتی ئۆنلاین، گەیشتوونەتە قۆناغی دادگا. زۆرجار دەسەڵاتی سیاسی بۆ پاراستنی هاوسەنگییەکان و ڕازیکردنی جەمسەرە ئایینییەکان، یان بۆ تێپەڕاندنی ئەجێندای خۆی، چاوپۆشی لەو تیرۆرە دەروونییە دەکات کە بەرامبەر نووسەران و ڕەخنەگران دەکرێت. کاتێک حکومەت ناتوانێت یان نایەوێت سنوورێک بۆ “تەکفیر و ناوزڕاندن” دابنێت، لە ڕاستیدا دەبێتە شەریکێکی ناڕاستەوخۆ لە تێکدانی ئاشتیی کۆمەڵایەتی. ئەم بێدەنگییەی دامەزراوەکانی دەوڵەت وای کردووە کە گروپە توندڕەوەکان خۆیان وەک “دادوەر و جێبەجێکار” ببینن و فەزای مەجازی بکەنە مەیدانی ڕاوکردنی هەر کەسێک کە جیاواز بیر بکاتەوە. پاراستنی کەرامەتی هاوڵاتی و دابینکردنی ژینگەیەکی ئارام بۆ گفتوگۆ، ئەرکی سەرەکی حکومەتە، نەک جێهێشتنی کۆمەڵگە بۆ بەزەیی ئەو زمانە زبرەی کە هیچی تری لێ شین نابێت جگە لە ڕق و دووبەرەکی.
ئەوەی ئەم دۆخەی ئاڵۆزتر کردووە، ئەو ڕاستییە تاڵەیە کە کلتوری “تیرۆری کەسایەتی” تەنها لە سنووری گروپە ئیسلامییەکاندا ناوەستێت، بەڵکو حیزبەکانی دەسەڵاتیش لە پشت پەردەوە هەمان چەک دژی نەیارەکانیان بەکاردەهێنن. لە ڕاستیدا، ئێمە لەبەردەم “بازاڕێکی هاوبەشی ناشرینکردن”داین؛ ئیسلامییەکان بە ناوی “پاراستنی پیرۆزی” و حیزبەکانی دەسەڵات بە ناوی “پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری”، هەوڵی شکاندنی هەر دەنگێکی ڕەخنەگر دەدەن. بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی سەربەخۆ کە لە گۆڤارێکی زانستیی زانکۆی سلێمانیدا بڵاوکراوەتەوە، لە ٥٥٪ی حاڵەتەکاندا، هێرشە ئۆنلاینەکان لەلایەن هەردوو لایەنەوە بە هاوبەشی ئەنجام دەدرێن. سوپای ئەلیکترۆنیی هەردوولا، ئەگەرچی لە ئایدیۆلۆژیادا جیاوازن، بەڵام لە “بەکارهێنانی زمانی زبر و دروستکردنی دۆسیەی شەخسی” بۆ بێدەنگکردنی ڕۆشنبیران، یەک دەگرنەوە. ئەمە کلتورێکی سیاسیی مەترسیدارە کە تێیدا “عەقڵ” غائیبە و “تۆقاندن” جێگەی گرتووەتەوە. ئەم هاوکارییە ناڕاستەوخۆیەی نێوان ئیسلامی سیاسی و دەسەڵات بۆ بێبایەخکردنی مرۆڤی ئازاد، دەری دەخات کە هەردوولا لە یەک شت دەترسن، ئەویش: کۆمەڵگەیەکی هۆشیارە کە نە بە “تەکفیر” بتۆقێت و نە بە “تۆمەتی خیانەت” پاشەکشە بکات.
لە کۆتاییدا، ئەم “تیرۆری دەروونییە” نیشانەی هێزی ئیسلامییەکان نییە، بەڵکو نیشانەی پاشەکشەی مێژوویی ئەوانە لە بەردەم عەقڵی ئازاددا. زمانپیسی و ناو زڕاندن، تەنیا ئامرازێکن بۆ بێدەنگکردنی ئەو ئینسانەی کە دەیەوێت سەربەرز بێت. پێویستە کۆمەڵگە و مرۆڤە ئازادیخوازەکان ئەم زمانە زبرە ڕەت بکەنەوە و کەرامەتی ئینسانی بکەنە پێوەری هەموو شتێک، چونکە تەنها لە دنیایەکی بێجوێن و بێتۆقاندندا مرۆڤ دەتوانێت تامی ئازادیی ڕاستەقینە بکات.