ئیسلامی سیاسی: شیکاریی ڕەگەکانی بزووتنەوەیەک کە دژی ژیان و ئازادی دەوەستێتەوە… نووسینی: توانا محەمەد نوری

بۆ تێگەیشتن لە بوونی ڕەوتە ئیسلامییەکان لە کوردستان، نابێت وەک دیاردەیەکی ئایینی یان مەزهەبی سەیریان بکەین. ئیسلامی سیاسی (وەک یەکگرتوو، کۆمەڵ و ئەوانی تر) بزووتنەوەیەکی سیاسیی “ڕاستڕەوی کۆنەپەرستە” کە لەسەر ئاستی ناوچەکە بۆ پاشەکشە بە ئازادییە مەدەنییەکان و دەستبەسەرداگرتنی ئیرادەی کۆمەڵگە دروست بووە. ئەم ڕەوتانە نەک هەر لەگەڵ ژیانی خەڵکدا ناگونجێن، بەڵکو وەک پڕۆژەیەکی سیاسی بۆ “کۆیلەکردنی مرۆڤ” و گەڕانەوە بۆ سەردەمە تاریکەکان هێنراونەتە ناو کایەی سیاسیی ئێمە.

بە پێچەوانەی ئەو دەنگانەی کە دەڵێن کێشەکە لە “هاوردەکردنی فیکری ئیخوان”دایە، کێشە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە ئیسلامی سیاسی ئایین وەک ئامرازێکی سیاسیی “توندوتیژ” بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی تاک بکات. ئەم حیزبانە، ڕێک وەک ڕەوتە ڕاستڕەوەکانی ڕۆژئاوا، لە کاتی قەیرانە قووڵەکاندا بازاڕیان گەرم دەبێت؛ ئەوان “ترس” دەخەنە مێشکی خەڵکەوە بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی کرێکاران و زەحمەتکێشان بەدوای حوکمڕانیی خۆیان و گۆڕینی سیستمەکەدا بگەڕێن. ئیسلامی سیاسی لێرەدا وەک پەرژێنێکی کۆنەپەرستانە کار دەکات بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەکان لە ڕێگەی تۆقاندنی جەماوەر لە هەر گۆڕانکارییەکی پێشکەوتنخوازانە.

ئەم ڕەوتانە لە ڕووی مێژووییەوە هەمیشە وەک “کارتی فشار” لە دەستی وڵاتانی ناوچەکەدا بوون. دروستبوونیان بە پشتیوانیی دارایی و لۆجیستیی ئەو دەوڵەتانە بووە کە دەیانەوێت ڕێگری لە هەر گۆڕانکارییەکی پێشکەوتنخوازانە و ئازادیخوازانە لە کوردستان بگرن. کاتێک حیزبێک بە پارە و نەخشەی سیاسیی دەرەکی دەجوڵێتەوە، ئاشکرایە کە ئامانجەکەی خزمەتکردنی هاووڵاتیان نییە، بەڵکو تەنها جێبەجێکردنی ئەو ئەجێندایانەیە کە مرۆڤی کورد بە دیلی ئایدیۆلۆژیایەکی “دژە مرۆڤ” دەهێڵێتەوە.

یەکێک لە پایە هەرە ترسناکەکانی ئیسلامی سیاسی، دژایەتیی بنەڕەتییانە لەگەڵ چەمکی “یەکسانیی تەواوی ژن و پیاو”. ئەم بزووتنەوەیە لە بنەڕەتدا لەسەر “دانپێدانەنان بە ژن وەک مرۆڤێکی یەکسان” دامەزراوە. ئەوان یەکسانی بە “لادان” دەبینن و دەیانەوێت بە ناوی پیرۆزییەوە، جیاکاریی ڕەگەزی بکەنە یاسا. بۆ ئیسلامی سیاسی، هەر هەوڵێک بۆ یەکسانی، هەڕەشەیە بۆ سەر ئەو سیستەمە پیاوسالارییەی کە ئایین وەک چەکێک بۆ پاراستنی بەکاردەهێنن؛ بۆیە هەر پێشکەوتنێکی ڕاستەقینە، دەبێت لە ڕەتکردنەوەی ئەم دیدگا دژە-یەکسانییە دەست پێ بکات.

ئەو دیاردەیەی کە ناویان ناوە “باڵاپۆشی” و وەک “تاجی عەفاف” نمایشی دەکەن، هیچی تر نییە جگە لە هەوڵێک بۆ سڕینەوەی ناسنامەی ژن و نیشاندانی باڵادەستیی فیکری حیزب بەسەر جەستەی ئەواندا. ئەمە نمایشی فاشییەتە، چونکە دەیەوێت جیاوازییەکانی مرۆڤ بسڕێتەوە و هەمووان لە قاڵبێکی یەکپۆشی بێدەنگکراودا کۆبکاتەوە. لێرەدا “باڵاپۆشی” پەیامێکی ئایینی نییە، بەڵکو پەیامێکی سیاسییە بۆ ڕەتکردنەوەی ئازادیی تاکەکەسی و سەلماندنی ئەوەی کە ژن لە دیدی ئەواندا تەنها ئامرازێکی پڕوپاگەندەییە، نەک مرۆڤێکی خاوەن ئیرادە و یەکسان.

ئیسلامی سیاسی هەوڵ دەدات کوردستان لە بەها گەردوونی و مرۆییەکانی سەدەی بیست و یەکەم داببڕێت. ئەوان دەیانەوێت “دیواری کلتووری” لە دەوری خەڵک دروست بکەن و بڵێن ئێمە جیاوازین و پێویستمان بە مافی مرۆڤ و یەکسانی نییە. ئەمە فێڵێکی سیاسییە بۆ ئەوەی بتوانن لە ژێر ناوی “تایبەتمەندیی ئایینی”، درێژە بە سەرکوتکردنی تاک و بێدەنگکردنی هەر دەنگێکی ئازادیخواز بدەن. لە ڕاستیدا، خواستی مرۆڤی کورد بۆ ئازادی، هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ خواستی هەر مرۆڤێکی تر لە جیهاندا نییە.

ئەم ڕەوتانە بە شێوەیەکی سیستماتیک هێرش دەکەنە سەر کایەی پەروەردە. ئەوان دەیانەوێت قوتابخانەکان لە ناوەندی زانست و بیرکردنەوەی کراوەوە بگۆڕن بۆ شوێنی “شوشتنەوەی مێشک”ی منداڵان. کاتێک منداڵێک لە تەمەنێکی بچووکدا بە فیکری حیزبی و مەزهەبی پەروەردە دەکرێت، لە داهاتوودا دەبێتە مرۆڤێکی “دۆگماتیک” کە ناتوانێت لەگەڵ کەسانی جیاواز لە خۆی بژی. ئەمە مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر داهاتووی کۆمەڵگە و پێکەوەژیانی مەدەنی.

ئیسلامی سیاسی گوتارێکی هەیە کە هەمیشە سەیری “مەرگ” و “قیامەت” دەکات و ژیانی سەر زەوی بە کاتی و بێ نرخ دەبینێت. ئەم دیدگایە وای کردووە کە ئەوان هیچ بەرنامەیەکی ڕاستەقینەیان بۆ خۆشگوزەرانی، شادی و گەشەی ئابووریی خەڵک نەبێت. لە کاتێکدا گەنجان بەدوای مۆسیقا، هونەر، وەرزش و چێژبینین لە ژیانن، ئیسلامی سیاسی هەموو ئەمانە وەک “گوناح” و “لادان” دەبینێت. ئەمە ململانێیەکە لە نێوان کلتوری مەرگدۆستیی ئەوان و کلتوری ژیاندۆستیی خەڵک.

مێژووی سەرهەڵدانی ئیسلامی سیاسی نیشانی داوە کە یەکەمین هەنگاوی ئەوان بۆ داگیرکردنی فەزای گشتی، هێرشکردنە سەر هونەر بووە. قەدەغەکردنی مۆسیقا و وێنەکێشان (ڕەسم) تەنها بابەتێکی فیقهی نییە، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ وشککردنی سەرچاوەکانی شادی و داهێنان لەناو مرۆڤەکاندا. کاتێک مۆسیقا وەک “گوناح” و وێنەکێشان وەک “لادان” وێنا دەکرێت، کۆمەڵگە لە هۆکارەکانی دەربڕینی هەست و چێژبینین دادەماڵرێت. ئەم “وشککردنەوەیە” ژینگەیەک دروست دەکات کە تێیدا تەنها گوتاری حیزبی و مەزهەبی دەبیسترێت.

بە درێژایی مێژوو، مۆسیقا و هونەرە بینراوەکان بەشێکی دانەبڕاو بوون لە ناسنامەی کلتووریی خەڵک. ئیسلامی سیاسی بە قەدەغەکردنی ئەم جۆرە لە داهێنان، هەوڵی داوە مێژوویەکی نوێ بەسەر کۆمەڵگەدا بسەپێنێت کە تێیدا هیچ ڕەنگ و دەنگێکی جیاواز بوونی نەبێت. ئەم ڕێگرییانە دەبنە هۆی دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی “تەخت و بێدەنگ” کە تێیدا تاکەکان ناتوانن لە ڕێگەی هونەرەوە ڕەخنە بگرن یان خەون ببینن. لە ڕاستیدا، ترس لە مۆسیقا و وێنە، ترسی ئەم ڕەوتانەیە لەو “ئازادییە”ی کە هونەر بە مرۆڤی دەبەخشێت.

دیاردەی کۆچی لێشاوی گەنجان بۆ دەرەوەی وڵات، تەنها پەیوەندی بە قەیرانی ئابوورییەوە نییە، بەڵکو ڕاکردنە لەو “خنکاندنە فیکری و کۆمەڵایەتییەی” کە ئیسلامی سیاسی وەک سێبەرێکی ڕەش بەسەر شارەکاندا کێشاوێتی. کاتێک گەنجێک دەبینێت ئاسۆکانی داهاتووی بە کۆت و بەندی دواکەوتووانە بەستراونەتەوە، ناچار دەبێت نیشتمان جێبهێڵێت. ئیسلامی سیاسی بە کوشتنی ئومێد و گۆڕینی ژینگە بۆ “زیندانێکی گەورەی بێ ڕەنگ”، وای کردووە گەنجان لە جیاتی داهێنان، ڕوو لە هەندەران بکەن بۆ ئەوەی تەنها بتوانن “خۆیان بن”.

کۆمەڵگەی کوردستان، وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری مرۆیی، بەرەو مۆدێرنیتە و ئازادی دەچێت. گەنجان تینووی ژیانێکی شایستە، یەکسانی و مافی مەدەنین. بەڵام ئیسلامی سیاسی لە ناوەڕۆکدا دژی هەموو ئەم چەمکانەیە. ئەوان دەیانەوێت جۆرێک لە “کۆنترۆڵی ڕەها” بەسەر ژیانی تایبەتی خەڵکدا بسەپێنێت کە تێیدا بیرکردنەوەی ئازاد قەدەغە بێت. ئەم دژایەتییە وای کردووە کە ئەوان هەمیشە وەک هێزێکی “پاشکەوتوو” و “دژە ژیان” دەربکەون کە هیچ زمانێکی هاوبەشیان لەگەڵ نەوەی نوێدا نییە.
یەکێک لە گەورەترین فێڵەکانی ئیسلامی سیاسی ئەوەیە کە پڕوپاگەندەی ئەوە دەکات کە ئیسلام “پێویستییەکی ژیانییە” بۆ پاراستنی شیرازەی کۆمەڵگە و بەبێ ئەو کۆمەڵگە هەڵدەوەشێت، بەڵام ئەزموونی وڵاتانی تر وەک چین دەیسەلمێنێت کە ڕەوشت و سیستەمی کۆمەڵایەتی بەبێ بوونی ئایین نەک تەنها تێکناچێت، بەڵکو دەتوانێت گەشەش بکات. کۆمەڵگەی کوردستان بۆ ئەوەی خاوەن ڕەوشت و دادپەروەری بێت، پێویستی بە پۆلیسی مەزهەبی نییە، بەڵکو پێویستی بە یاسا و مافی یەکسان هەیە کە لەگەڵ ڕوحی سەردەم و ویستی نەوەی نوێدا بگونجێت.

ئەم ڕەوتانە لە جیاتی ئەوەی بەشێک بن لە چارەسەری کێشە ئابووری و سیاسییەکان، هەمیشە خەریکی دروستکردنی دووبەرەکین. ئەوان بە ناوی ئایینەوە کۆمەڵگە دابەش دەکەن بۆ “ئیماندار و بێبڕوا” یان “مسوڵمان و نامسوڵمان” بۆ ئەوەی هەر ڕەخنەیەک کە لێیان دەگیرێت، وەک “دژایەتی خودا” وێنای بکەن. ئەمە گەورەترین مەترسییە بۆ سەر فەزای مەدەنی، چونکە حیزبی سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای بەرنامەی زانستی و ئیداری هەڵبسەنگێندرێت، نەک لەسەر بنەمای پیرۆزییەکی درۆینە کە ڕێگە لە لێپرسینەوە دەگرێت.

ئیسلامی سیاسی لە کوردستان نەک تەنها نامۆیە، بەڵکو بزووتنەوەیەکی “دژە پێشکەوتنە”. تەنها ڕێگە بۆ ڕزگاربوون لەم کۆنەپەرستییە، جیاکردنەوەی تەواوی ئایینە لە دەوڵەت و پەروەردە. تا ئەو کاتەی ئەم ڕەوتانە بتوانن پیرۆزییەکان بۆ مەرامی سیاسی بەکاربهێنن، مرۆڤی کورد ناگاتە ئازادی. چارەسەر نەک “خۆماڵیکردنی” ئەم ڕەوتانە، بەڵکو بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی سێکۆلار و مۆدێرنە کە تێیدا ئازادیی بیرکردنەوە و یەکسانیی تەواوی مرۆڤەکان بێ مەرج دابین بکرێت.

١/٦/٢٠٢٦