هەرێمی كوردستان و ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا بـــەشـــی ســـێــهــەم نەخشە و ستراتیژیەتی سیاسەتی هەرێم بەشی پێنجەم و کۆتایی… نووسینی: نەجمەدین فارس
(حامد ربیع) دەڵێت: “بیركردنەوەی ستراتیژی بریتیە لە وێناكردنی ئایندە و دانانی نەخشەیەك بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئایندەدا، بەو حیسابەی كە درێژەی ئێستا و ڕابردووە” 25 .
جا لێرەدا سەبارەت بە هەرێم و دەسەڵاتڕانانی هەرێمی كوردستان پرسیار ئەمەیە، ئاخۆ هیچ نەخشە و بیركردنەوەیەكی ستراتیژیان هەیە؟ پەندیان لەڕابردوو وەرگرتووە؟ هیچ خوێندنەوەیەكی جدیان بۆ ئێستا هەیە؟ بە چ میكانیزمێك كۆمەڵگە بەرەو ئاینندە دەبەن؟ هیچ ڕۆشنبینی یەكیان دەبارەی ئێستا هەیە تا دەربارەی ئایندە هەیان بێ؟ هەڵبەتە واقیعی هەرێم، لە وەڵامی ئەو پرسیارانە و زۆر پرسیاری تردا، پێمان دەڵێت: نەخێر، بیركردنەوەی ستراتیژی لە ئارادا نییە، پەند و عیبرەت لە ڕابردوو وەرنەگیراوە، خوێندنەوەیەكی جدی بۆ ئێستا نییە، سوود لە ئەزموونی وڵاتانی دیكە وەرنەگیراوە، پاشاگەردانی باڵی بەسەر هەموو كایەكانی ژیانی هەرێم دا كێشاوە، هەرێم لە هیچ ڕوویەكەوە نەبووە بەو هێزە كارایەی كە حیسابی بۆ بكرێت.
دەبوایە دەسەڵاتڕانانی هەرێم بەگوێرەی نەخشە و پلانی ستراتیژی بیریان لەوە بكردایەتەوە كە چۆن كار بۆ پێشخستنی پیشەسازی و كشتوكاڵی و كایە حەیاتیەكانی دیكەی هەرێم بدرێت.
(زید الهویدی) لەبەر ڕۆشنایی پێناسەكەی (حامد ربیع) دا، دەگاتە ئەو ئەنجامەی كە: “ڕۆشنبیری گشتی هزرڤانی ستراتیژی، ئاستی خوێنەواری زانستی، ئاستی تێگەیشتنی، پەروەردە و ئەزموونە سیاسیەكانی، ئەو نەسەقە ئایدولوژیەی كە باوەڕی پێیەتی، تەبیعەتی ئەو دەزگاو دامەزراوەیەی كە كاری تیا دەكات، هەلومەرجی دەور و بەرەكەی، كە ژینگەیەكی سایكولوژی دیاریكراوی بۆ دەسازێنێ، هەر هەموو ئەو فاكتەرانە ڕۆڵی گەورەی لە سروشتی بەرهەمی هزریی داهێنەرانەدا دەبینێ و كار لە تەبیعەت و سروشتی بیری ستراتیژی نەتەوەیی دەكات” .26
جا بەم پێودانگە، نەخشەی ستراتیژی لەلایەن هزرڤانانی ستراتیژیەوە دێتە داڕشتن و ئەو خەڵكانەش دەبێ هەموو ئەو مەرجانەیان تێدا بێ كە لە سەرێ ڕا ئاماژەیان بۆ كراوە، بەڵام لە هەرێمدا، ئەو هزرڤانە ستراتیژیانە، یان نین، یان هەن و كەس هیچ بە كڵاویان ناپێوێ، یان دوورن لە دەسەڵات و پرۆژە حزبیەكانی دەسەڵات! یان لەناو دەسەڵاتدان و لە قاڵبی حیزب و دەسەڵاتدراون و ناهێڵرێ مومارەسەی دەسەڵاتەكانی خۆی بكات .. بۆیە دەتوانرێ بگوترێ لە هەرێم دا هیچ بەرنامەیەكی ستراتیژی نەتەوەیی لە ئارادا نییە و سەرچۆپی بەدەستی حیزبەکانەوەیە، حیزبیش چ حیزب! پاشقەرۆترین حیزب! وەك دەڵێن سەرچۆپی بدەیە گامێشێ هەر بۆلای كادێنی دەكێشێ! هەڵبەتە پرۆسەی هزرینی ستراتیژی نەتەوەیی، قارچك نییە لەخۆڕا هەڵتۆقێ، بۆئەوەی بە جوانی بخەمڵێ و گەڵاڵە ببێ، دەبێ بەلای كەمەوە بە “سێ قۆناغدا تێ بپەرێت، قۆناغی یەكەم: كۆكردنەوەی هزر و بیرانە، قۆناغی دووەم: داڕشتنی بیرەكانە، قۆناغی سێیەم: نرخاندن و هەڵسەنگاندنی بیرەكانە”27 .
جا ئەم جۆرە بیركردنەوە ستراتیژیانە، نەك هەر لە ناوەندە حیزبی و بەناو سیاسیەكانی هەرێم دا نییە، بگرە لە زانكۆكان و دام و دەزگا بەناو ئەكادیمیەكانیش دا یان هەر نییە یان بەجۆرێ حیزبێنراوە لە نرخی نەبوودایە.
“هەر پلانێكی ستراتیژی نەتەوەیی دەبێ ڕۆشنبینی ڕوون و ڕەوانی دەربارەی ئەم خاڵانە هەبێ :
1- چەمك و مانای پلانی ستراتیژی نەتەوەیی.
2- تایبەتمەندی و خەسڵەتەكانی پلانی ستراتیژی.
3- بایەخ و گرینگی پلانی ستراتیژی.
4- سیما گشتیەكانی پلانی نەتەوەیی.
5- دیاریكردنی دەوری سەركردایەتی ستراتیژی لە كاراكردن و چالاكاندنی پرۆسەی پلانی ستراتیژی.
6- دەست نیشانكردنی تەبیعەتی پەیوەندی نێوان پرۆسەی بیركردنەوە و هزرینی ستراتیژی و پرۆسەی پلان و نەخشەدانانی سراتیژی” . 28
جا چونكە هەرێم لە بواری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەوە، نەخشە و پلانی ستراتیژی نەتەوەیی نییە، بۆیە ناتوانێ ئەو ڕۆڵە كارایەی هەبێت كە پێویستە لە ناوچەكەدا بۆ خۆی هەی بێت. هیزێك بێت، هاوكێشە سیاسی و ئابووریەكانی ناوچەكە بە قازانجی خۆی بگۆڕێت، بە پێچەوانەوە وەكو پارسەنگ بۆ ڕاستكردنەوە و هاوسەنگ كردنەوەی ململانێ و كێشمەكێشی هێزە دەرەكی و هەرێمایەتیەكان بەكار دەبرێت و چونكە خاوەنی بیر و نەخشەی ستراتیژی نەتەوەیی نییە، بە ئاسانی شەڕی خەڵكی دێنێتە ناو ماڵەكەی خۆی و زۆرجار پێ بزانێ یان نەزانێ بە وەكالەت شەڕی ئەوان دەكات و ماڵی نەتەوەیی خۆی وێران دەكات و ماڵی ئەوان ئاوەدان دەكاتەوە.
ڕەنگە هەندێ كەس، بەتایبەتی لە نووسەرانی هەواداری حیزبە دەسەڵاتدارەكان بەم بۆچوونانە ناقاییل بن، بە بۆچوونی ڕەشبینانەی بزانن، پێیان وابێ هەرێم لە ڕووی جیۆپۆلەتێك و ئابووریەوە پێگەیەكی حیساب بۆكراوی هەیە و هاوسەنگی هێزی لە دەڤەرەكەدا ڕاگرتووە.. هەڵبەتە ئەو خەڵكانە ئازادن چۆن بیر دەكەنەوە، بەڵام واقیعی هەرێم ئەوەمان پێ دەڵێت كە لە ڕووی ئابووریەوە زۆر لەپاشە و لەوپەڕی پاشاگەردانی و فرەخاوەنی دایە، لە ڕووی سەربازییەوە، هێزێكی فشەڵی تەقلیدی میلیشاییە و چەكی هەرەباوی تفەنگە! لە ڕووی سیاسیەوە گوتاری یەكگرتووی نەتەوەیی نییە، لە ڕووی ئیداری و حكومەتداریەوە، هێشتا بەدەم شیرپەنجە كوشندە پەنجا بەپەنجا حیزبیەكەوە دەناڵێنێ، ئیدی ئەم هەرێمە گۆج و ئیفلیجە چۆن دەتوانێ لەم هەزاڕیانە بێ پێشینەیەی سەدەی بیست و یەكەمدا ڕێی خۆی دەربكات، نەخوازەلڵا بەم ئەقڵیەتە حیزبیە تەسكەوە، كە وەكو مۆریانە داویەتیە گیانی نەتەوەی كورد.
نوسینی : نجم الدین فارس حسن
بكالوریوس لە زانستە ڕامیاریەكان
ئــــــازاری 2015
ســەرچـــاوەكــــان
1-ریتشارد لیتل ، توازن القوی فی العلاقات الدولیە – الاستعارات و الاساگیر و النماژج ، ترجمە ( هانی تابری ) ، دار الكتاب العربی ، بیروت ، لبنان ، 2009 .
2-دكتور محمد السید سلیم ، تگور السیاسە الدولیە فی القرنین التاسع عشر و العشرین ، جمهوریە مصر العربیە ، دار الفجر الجدید للنشر و التوزیع ، گبعە الپانیە ، 2004 .
3- بیر بیارنیس ، القرن الحادی و العشرون لن یكون امریكیاً ، ترجمە: مدنی قصری ، المۆسسە العربیە للدراسات و النشر ، بیروت ، لبنان ، 2003 .
4-مصگفی علوی سیف / مجلە دراسات استراتیجیە ، مركز الامارات للدراسات و البحوپ الاستراتیجیە ، عدد 129 ، الگبعە 2008 / أبوڤبی ، دولە الامارات العربیە المتحدە .
5- هادی قبیسی ، السیاسە الخارجیە الامریكیە بین مدرستین : المحافڤیە الجدیدە و الوقعیە ، الدر العربیە للعلوم ناشرون ، عین التینە – شارع المفتی توفیق خالد ، بنایە الریم ، الگبعە الاولی ، 2008 .
6- فوزی حسن حسین ، التخگیگ الاستراتیجی للسیاسە الخارجیە و برامج الامن القومی للدول – الولایات المتحدە الامریكیە نموژجاً . مكتبە مدبولی ، القاهرە ، گ 1 ، 2013 .
7- موقع گوگل – ماجد احمد الزاملی ، ( الحوار المتمدن ) ، العدد 3386 ، 2011 ، المحور ، مواچیع و ابحاپ سیاسیە ( توازن القوی الدولیە ) .
8- موقع گوگل – Foreign Affairs عن شۆون السیاسیە ، ( توازن القوی فی الشرق الاوسگ – نهج امیركا الجدید ، ترجمە ( لیندا سكوتی ) ، الاحد 3/11/2013 .