کۆتایی قۆرخکاری پترۆدۆلار: جەنگی دراوەکان و ئاوابوونی خۆری هەژموونی ئەمریکا… نووسینی: توانا محمەد نوری
بۆ ماوەی نیو سەدە، دۆلاری ئەمریکی وەک تاکە حوکمڕانی بازاڕی وزە لە جیهاندا مایەوە. ئەمەش لە ڕێگەی سیستمی “پترۆدۆلار” بوو کە لە ساڵانی حەفتاکاندا داڕێژرا. ئەم هاوپەیمانییە داراییە وایکرد کە نەوت تەنها بە دۆلار بفرۆشرێت. ئەمەش خواستی جیهانی بۆ دراوی ئەمریکی لە لووتکەدا هێشتەوە و هێزێکی زۆری بە واشنتۆن بەخشی. بەڵام ئەمڕۆ جیهان لەبەردەم گۆڕانکارییەکی گەورەدایە. هێزە ئابوورییە نوێیەکان وەک چین و ڕووسیا، لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا، هەوڵ دەدەن ئەم دەسەڵاتە بشکێنن. ئەوان دەیانەوێت یەن و یۆرۆ لە کڕین و فرۆشتنی نەوتدا بەکاربهێنن.
چین گەورەترین کڕیاری نەوتە لە جیهاندا. بۆیە پڕۆژەی “پترۆیەن” (Petroyuan)ی وەک ڕکابەرێکی ڕاستەوخۆ بۆ دۆلار دروست کردووە. پەکین فشار دەخاتە سەر وڵاتانی نەوتفرۆش تاوەکو نەوت بە یەنی چینی بفرۆشن. ئەمەش تێچووی گۆڕینەوەی پارە بۆ چین کەمدەکاتەوە و پێگەی یەنیش بەهێز دەکات. ئەم هەنگاوە کاتێک جدیتر بوو کە سعودیە ئامادەیی خۆی نیشان دا بۆ فرۆشتنی بەشێک لە نەوتەکەی بە یەنی چینی.
تێبینییەکی گرنگ: هەرچەندە باس لەوە دەکرێت کە لە ساڵی ٢٠٢٤دا ڕێککەوتنی ٥٠ ساڵەی پترۆدۆلار لە نێوان ئەمریکا و سعودیە کۆتایی هاتووە، بەڵام زۆربەی سەرچاوە فەرمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕێککەوتنێکی نووسراوی فەرمی بەو ناوە بوونی نەبووە کە بەسەر بچێت، بەڵکو تێگەیشتنێکی سیاسی و ئابووری بووە کە ئێستا لە گۆڕاندایە. ئەم گۆڕانکارییە لە هەڵوێستی سعودیەدا بە گەورەترین درز لە دیواری دارایی ئەمریکا دادەنرێت.
لە لایەکی ترەوە، یۆرۆی ئەوروپی وەک جێگرەوەیەکی بەهێز سەیر دەکرێت. بەتایبەت لە مامەڵەکانی غازی سروشتی و نەوت لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی ئەوروپا. هەرچەندە یۆرۆ پشکی زۆری هەیە لە بازرگانی جیهانیدا، بەڵام وڵاتانی ئەوروپا لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە زۆر بە ئەمریکاوە بەستراونەتەوە. ئەمەش وایکردووە کە یۆرۆ نەتوانێت بە تەواوی لەژێر سێبەری دۆلار دەربچێت. لەگەڵ ئەوەشدا، هەوڵەکان بۆ بەکارنەهێنانی دۆلار لە کەرتی وزەدا بەردەوامە. ئەمە وەک پارێزبەندییەک وایە لەبەرامبەر بەرزبوونەوەی نرخەکان و سیاسەتە داراییەکانی ئەمریکا.
جەنگی نێوان ڕووسیا و ئۆکرانیا ئەم پرۆسەیەی خێراتر کرد. دوای ئەوەی ڕۆژئاوا سزای توندی خستە سەر مۆسکۆ، ڕووسیا بە تەواوی پشتی لە دۆلار کرد. ئێستا ڕووسیا نەوت و گازەکەی بە یەن و ڕۆبڵ دەفرۆشێت. ئامارەکان نیشانی دەدەن کە نزیکەی ٩٠٪ی بازرگانی نێوان چین و ڕووسیا ئێستا بە دراوی نیشتمانی خۆیان دەکرێت نەک دۆلار. ئەمە سەلماندی کە وڵاتێکی زلهێزی خاوەن وزە دەتوانێت لە دەرەوەی بازنەی دۆلار مامەڵە بکات. ئەمەش بووە هاندەر بۆ وڵاتانی تری وەک ئێران و ڤەنزوێلا کە لەژێر سزای ئەمریکادان.
بەڵام گۆڕینی دراو بە تەنها بەس نییە، چونکە بەربەستێکی گەورە هەیە بە ناوی “سویفت” (SWIFT). سویفت ئەو سیستمە جیهانییەیە کە پارە لە نێوان بانکەکاندا دەگوازێتەوە. لەبەر ئەوەی زۆربەی مامەڵەکان بە دۆلارن، ئەمریکا کۆنترۆڵێکی زۆری بەسەر ئەم سیستمەدا هەیە. واشنتۆن دەتوانێت هەر وڵاتێک کە بیەوێت لەم سیستمە دەربکات. ئەمەش وایکردووە دۆلار وەک چەکێکی سیاسی بەکاربهێنرێت بۆ فشار خستنە سەر وڵاتانی نەیار.
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم چەکە، چین سیستمی (CIPS) و ڕووسیا سیستمی (SPFS)یان دروست کردووە. ئەم سیستمانە ڕێگە بە وڵاتان دەدەن بەبێ سویفت مامەڵە بکەن. ئێستا زیاتر لە ١٤٠٠ دامەزراوەی دارایی لە جیهاندا پەیوەست بوون بەم سیستمە چینییەوە. ئەمە ژێرخانێکی تەکنیکی دروست کردووە کە ڕێگە خۆش دەکات بۆ فرۆشتنی نەوت بە دراوی تر. بەمەش وڵاتان دەتوانن سزاکانی ئەمریکا تێپەڕێنن و بازرگانی خۆیان بەردەوام بکەن.
ئامارەکان نیشانی دەدەن کە پاشەکشەی دۆلار ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە. بەپێی داتاکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی (IMF)، پشکی دۆلار لە یەدەگی دراوی بانکە ناوەندییەکانی جیهان لە ٧١٪ لە ساڵی ١٩٩٩وە بۆ نزیکەی ٥٧.٧٪ بۆ ٥٨.٤٪ لە ساڵی ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥ دابەزیوە. ئەمە نیشانەیەکی ڕوونە کە وڵاتان چیتر نایانەوێت تەنها پشت بە دۆلار ببەستن. ئەو پشکەی دۆلار لەدەستی داوە، بە تەنها لەلایەن یەک دراوەوە پڕ نەکراوەتەوە، بەڵکو دابەش بووە بەسەر چەند دراوێکی تردا. بۆ نموونە، یۆرۆی ئەوروپی پشکی لە نزیکەی ١٨٪ لە ساڵی ١٩٩٩وە بۆ نزیکەی ١٩.٨٪ بۆ ٢٠.٥٪ لە ٢٠٢٤-٢٠٢٥ بەرزبووەتەوە. پاوەندی بەریتانی (GBP) پشکی لە نێوان ٤.٧٪ بۆ ٤.٩٪ جێگیر بووە. یەنی ژاپۆنی (JPY) پشکی لە نێوان ٥.٧٪ بۆ ٥.٩٪ پێکدەهێنێت، لە کاتێکدا یەنی چینی (یوان – CNY) پشکی لە نێوان ٢.١٪ بۆ ٢.٣٪ـە. هەروەها دراوە ناتەقلیدییەکانی وەک دۆلاری کەنەدی و ئوسترالی پشکیان بە گشتی گەیشتووەتە نزیکەی ٦٪ بۆ ٧٪. ئێستا وڵاتان زیاتر یەن، یۆرۆ، پاوەند و تەنانەت زێڕ کۆدەکەنەوە وەک بەدیلێک بۆ پاراستنی سەرمایەکانیان.
لە ناو سیستمی سویفتدا، دۆلار هێشتا بە ڕێژەی ٤٧٪ بۆ ٤٨٪ لە پلەی یەکەمدایە. بەڵام یەنی چینی گەشەیەکی زۆر خێرای کردووە. پشکی یەن لە مامەڵە داراییە جیهانییەکان لە ٢٪ بۆ نزیکەی ٢.٣٪ بەرزبووەتەوە. ئەمە گەورەترین پشکی مێژوویی ئەو دراوەیە. ئەم گەشەیە پەیوەندی بە زیادبوونی گرێبەستە نەوتییەکانەوە هەیە. بەتایبەت لە نێوان وڵاتانی گرووپی “بریکس”(BRICS) کە ئێستا نزیکەی نیوەی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانیان لەژێر دەستدایە.
ئەو هۆکارانەی وڵاتان هان دەدەن بۆ وازهێنان لە دۆلار، تەنها سیاسی نین, بەڵکو ئابووریشیان لەپشتە. قەرزی گشتی ئەمریکا گەیشتووەتە ئاستێکی مەترسیدار و ٣٤ تریلیۆن دۆلاری تێپەڕاندووە، و هەندێک سەرچاوە باس لە نزیکبوونەوە لە ٣٩ تریلیۆن دۆلار دەکەن لە ساڵی ٢٠٢٦دا. ئەمە وایکردووە متمانەی جیهانی بە دۆلار کەم بێتەوە. کاتێک وڵاتان دەبینن ئەمریکا دەتوانێت پارەی وڵاتێکی وەک ڕووسیا بلۆک بکات، دەترسن ڕۆژێک خۆشیان ڕووبەڕووی هەمان چارەنووس ببنەوە. بۆیە پەنا بردن بۆ دراوی تر دەبێتە جۆرێک لە دڵنیایی سیاسی.
پاشەکشەی دۆلار تەنها گۆڕانکارییەکی دارایی نییە، بەڵکو هەژاندنی پایەکانی دەسەڵاتی ئەمریکایە. دۆلار ئەو پارەیەیە کە تێچووی سوپایەکی زەبەلاح و سەدان بنکەی سەربازی لە جیهاندا دابین دەکات. توانای ئەمریکا بۆ چاپکردنی پارە و وەرگرتنی قەرزی زۆر لەسەر متمانەی جیهان بە دۆلار وەستاوە. ئەگەر ئەم متمانەیە نەمێنێت، واشنتۆن چیتر ناتوانێت بەو ئاسانییە تێچووی هێزە سەربازییەکانی دابین بکات. ئەمەش بە واتای کۆتاییهاتنی سەردەمی “پۆلیسی جیهان” دێت.
جگە لەوەش، پاشەکشەی دۆلار بە واتای لەدەستدانی چەکی سزای ئابووری دێت. کاتێک جیهان بەرەو سیستمێکی “فرە جەمسەری” دەچێت، وڵاتان سیستمی دارایی سەربەخۆ دروست دەکەن. بەمەش توانای ئەمریکا بۆ دابڕاندنی نەیارەکانی لە بازاڕی جیهانی نامێنێت. ئەمە نەک تەنها ئەمریکا لاواز دەکات، بەڵکو دەرفەت بۆ هێزە نوێیەکانی وەک چین و هیندستان دەڕەخسێنێت. ئەوان دەتوانن بەبێ ترس لە واشنتۆن، نەخشەی نوێی ئابووری و سیاسی بۆ جیهان بکێشن.
لە کۆتاییدا، هەرچەندە هێشتا زووە باس لە نەمانی یەکجاری دۆلار بکرێت، بەڵام سەردەمی پترۆدۆلار وەک تاقە بژاردە کۆتایی هاتووە. گەشەکردنی سیستمی دارایی چینی و بەکارهێنانی یەن و یۆرۆ لە کڕینی وزەدا، جیهان بەرەو قۆناغێکی نوێ دەبات. لەم قۆناغەدا چیتر تەنها یەک دراو بڕیارەکان نادات. ئەم گۆڕانکارییە تەنها دابەزینی بەهای دراوێک نییە، بەڵکو نیشانەی ئاوابوونی خۆری ئەو جیهانەیە کە تێیدا ئەمریکا بە تەنها لە لووتکەدا بوو.
سەرچاوەکان:
- IMF Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves (COFER)
- The Dragon’s Ascent: Assessing the Yuan’s Challenge to the Petrodollar’s Hegemony in Global Energy Trade (2024)
- Federal Reserve: Internationalization of the Chinese renminbi: progress and outlook (2024)
- The Clash of Powers: US-Chinese Hegemony in the Twenty-First Century (2026)
- CSIS: Sanctions, SWIFT, and China’s Cross-Border Interbank Payments System