هەرێمی كوردستان و ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا بەشی یەکەم نووسینی: نەحمەدین فارس
پێشەكی :
بۆئەوەی بتوانین لە توانایی هێز و كاریگەریەكانی لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێوو دەوڵەتی تێ بگەین دەبێت لە هەرسێ ڕووەكەوە واتە ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی شیكاری لەسەر توانایییەكانی دەوڵەت بكەین لە هەرسێ ئاستەكەیدا. بەتایبەت بۆ وڵاتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب پێكهاتەكانی ناوخۆی وڵات و توانا ئابووری و سیاسی و سەربازییەكانیان بزانین و لە ڕووی توانا مرۆیی یەكەیەوە و هەروەها لە ڕووی پێكهاتەی ئابووری بەرهەمهێنان و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی لەلامان ڕوون و لەبەرچاو بێت. چەند بڕوا و بۆچوون و مەزهەبی جیاواز لەخۆی دەگرێت و هەروەها ئەو سیستەمەی دەوڵەتانی كەنداوی لەسەر بنیاتنراوە تا ئاستێك ئاڵۆز و جێگای مشتومڕ و تێڕامانە، بێ گومان توانا لۆجستیەكان و هێزە سەربازییەكانیان بەشێكی هەرە گرنگن لە دەستنیشان كردنیان لە تەرازووی هێزدا، لە ئێستای سیستەمی سیاسی و سەربازی و ئابووری دەوڵەتانی دنیادا و لە پێگە و بوونی بەناو یەك جەمسەری دنیا كە لە لایەكەوە و لە ناوەڕۆكیدا ناتوانین بڵێین تاك جەمسەرییە. ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی ناتوانێت جێگا و پێگەیەكی بەرچاو و كاریگەری هەبێت.
“كراوپمر، وەكو یەكێك لە محافەزەكارە نوێیەكان، بەمجۆرەی خوارەوە گوزارشت لە جیهانبینی ڕەوتەكەی خۆی سەبارەت بەم قۆناغە مێژووییەی كە لەگەڵ هەرەسهێنانە گەورەكەی یەكێتی سۆڤیەتدا دەستی پێكرد، دەكات: ” كۆتایی هەموو شتێك بوو، كۆتایی كۆمۆنیزم، كۆتایی سۆسیالیزم، كۆتایی جەنگی سارد، كۆتایی جەنگەكانی ئەوروپا بوو, بەڵام كۆتایی هەموو شتێك، لە هەمان كات دا سەرەتاشە” 1 . هەڵبەتە (كراوپمر) هەڵەیە كە وا دەزانێ كۆتایی هەموو شتێكە. نە كۆتایی هەمو شتێكە و نە كۆتایی كۆمۆنیزمیشە، بەڵكو كۆتایی جەنگی سارد بوو, چونكە كۆتایی ئەو جەنگە كۆتایی هەموو شتێك نەبوو. بۆیە كۆتایی كۆمۆنیزم نییە، چونكە كۆمۆنیزم لەناو ژیان و پەیوەندیەكانی خەڵكدا، خۆبەخۆ گەشە دەكات، سیستەمەكە خۆی زەمینەیەكە بۆ سەرهەڵدانی كۆمۆنیزم، و هەلومەرجێك خۆش دەكات وەكو شێوازێكی لەبار بۆ ژیانی مرۆڤایەتی، ڕاستە كە كۆتایی هەر شتێك لە هەمان كاتدا سەرەتایەكی نوێ دەهێنێتە ئاراوە.
هەروەكو (میر شایمر) دەڵێت: “هەموومان وا قەناعەتمان نییە كە سیستەمی نێودەوڵەتی سەردەم وەصفی بكەین بە تاك جەمسەری و لە كرداریی بوونی دەست ڕۆیشتوویی ئەمریكادا”2 ئەو درێژە بە قسەكانی دەدات و دەڵێت ئێمە ناتوانین بڵێین یان هاوڕا نین لەگەڵ ئەوەدا كە بڵێین ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا زۆر بەهێزە لە ڕووی سەربازییەوە و دەتوانێت باڵا دەستی بكێشێت بەسەر هەموو دەوڵەتانی تردا لەكاتی بوونی سیستەمێكی ئاوا لە جیهاندا. لەبەرئەوەی ناتوانێت ڕێگە بگرێت لە دروست بوون گەشەی هێز لە وڵاتانی تر لە جیهاندا، لەگەڵ ئەوەی زلهێزێكە لە دنیادا، بەڵام ناتوانین بڵێین كەچین و روسیا ناتوانن ڕووبەڕووی ئەمریكا ببنەوە. ” ئەوان لە هەموو لایەك زیاتر ئەوە دەزانن (ئەمریكا) لەو جیهانە فرە جەمسەریەی كە دەركەوتووە لەسەر ڕووی زەوی هەڕەشە لە باڵادەستی تەواویان دەكات. لەئیستادا هێزی چین دەبێتە زۆرترین مەترسی بۆیان لەساڵانی داهاتوودا لەبەرئەوە چین دەوڵەتێك دەبێت كە زۆرترین حسابی بۆ بكرێت لەپێش هەر هێزێكی تری جیهانەوە تەنانەت لەپێش ئەوروپاشدا كەبەرەو یەكگرتن دەڕوات”3، هەروەها ئەمەش سەردەكێشێت بۆ” لەجیهاندا كە فرە جەمسەرە بەبێ شك چین بووەتە یەكەم هێزی گشتگیر، هەتا لەپێش ئەوروپادا كە هەنگاوی بەرەو یەكبوون ناوە ئەمەش دژ بە هەلومەرجی ئیستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە كە وەك تاكە هێزی گەورەی جیهانە”4 ، نزیكترین ڕووداو و سەلماندنی ئەو ڕاستیە دەور و كاریگەری روسیایە لە كێشەی سووریا و وە لە نزیكترین كاتیشدا دەوورو و كاریگەری لەسەر قرم و پەیوەست كردنی بە وولاتی روسیاوە و كردنی بە یەكێك لە ناوچە فیدرالیەكانی تری رووسیا، سەرەڕای هەموو ئەو هەڕەشانەی گەمارۆیی ئابووری و دبلوماسی و هەڵپەساردنی لە كۆبوونەوەی هەشت دەوڵەتە ئابووری یەكەی دنیا، بەڵام روسیا و چین كاریگەریان لەسەر ئابووری ئەوروپا و جیهان هەیە لە ڕووی هەناردەكردنی نەوت و غاز و هەروەها دانەوێڵە وەكو گەنم و پیشەسازی و سەربازی یەوە كاریگەری لەسەر نرخی جیهانی كاڵا بەرهەم هاتووەكان دادەنێت. هەروەها رووسیا لە ڕووی سەربازییەوە بەهێزە و توانیوویەتی ئەو سیستەمە موشەكی یە كە ئەمریكا هەیەتی لە وڵاتانی دەورووبەری روسیا دایمەزراندووە روسیا سیحری توانا و كاریگەریەكانی لەسەر خۆی نەهێشتووە بە دروست كردنی موشەكی بەرگری و هێرش كردنS 300 ) وە هەروەها ( S 400 ) توانای لێدانی ئامانجەكانی هەیە لە فەزادا (لە بۆشاییدا)، هەروەها رووسیا كاریگەری هەیە لە ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، بۆئەوەی چارەسەری كێشەی سیاسی و سەربازی وڵاتان بكرێت ناتوانن دەستی رووسیای لێ دەربهێنن، هەروەها زلهێزە ئابوورییەكانی دنیا خۆشیان دانی پێدا دەنێن .” سەبارەت بە رووسیای سەردەمی پۆتین، لەگەڵ ڕێڕەوی سیستەمی تاك جەمسەریدا ناڕوات، (خەلیل زادە) پێی وایە كە دەبێ لە لایەكەوە ئەم خولیا و كەڵكەڵەیە كۆنترۆڵ بكرێ و لەلایەكی ترەوە لە هەندێ دۆز و مەسەلەی نێو دەوڵەتی دا (پوتین) شەریك بكرێت بۆئەوەی هەندێ لە زێدە كەڵكەڵانەی خۆی بەتاڵ بكاتەوە، بەڵام دەبێ چاودێری ئەمریكاشی لەسەر بێ “.
” ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەسەرێتی كار بۆ تەحجیمی عەماری چەكی ئەتۆمی رووسیا بكرێت و سنوورێكی بۆ دابنرێت، سنوور بۆ ڕیفۆرمی ناوخۆی سوپایی رووسی دابنرێت و لەبواری بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی و هەر جۆرە چەكێكی دیكەی كۆمەڵكوژدا هیچ دەرفەت و ڕۆڵێك بۆ رووسیا نەهێڵرێت” . 5
دیارە چەكی ئەتۆمی كۆسپێكی یەجگار گرینگ و ئاڵۆزە لەبەردەم سیستەمی تاك جەمسەریدا. جا روسیا چونكە خاوەنی چەكی ئەتۆمیە و بە هەزاران كڵاوەی ئەتۆمی هەیە، بۆیە لە ستراتیژی سیاسی و سەربازی ئەمریكادا حیسابی وردی بۆ دەكرێت و تا ئەو كۆسپە تەخت نەكات، خەونی تاك جەمسەریەكەی نایەتەدی، ئەمەش ململانێیەكی پڕ خەتەرە و بەهۆی ئەو چەكەشەوەیە كە رووسیا لە سیستەمی نێودەوڵەتی ئەمڕۆدا سەنگێكی حاشا هەڵنەگری هەیە و ئەمریكاش زۆر پێی پەست و نیگەرانە .
لەبەرئەوە ئەو بڕوا و بۆچوونانەی ئەوانم لە سەرەوە باس كرد، چونكە بڕوام نی یە بەوەی كە سیستەمی نێو دەوڵەتی ئێستا تاك جەمسەری بێت بە مانا فەرمی یەكەی .
لێرەوە دەمەوێت بەپێی چەند قوتابخانەیەكی شیتەڵكاری و تێوری سیاسەتی نێودەوڵەتی باس و خواسەكان لەسەر تەرازووی هێز و شوێن و پێگەی دەوڵەتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی لە تەرازووی هێزدا شیتەڵ بكەم .
با ئەوەشمان لەبیر نەچێت سەرەتایەكی فەرمی بۆ باس و خواس لەسەر تەرازووی هێز لەدوای كۆنگرەی ڤییەنای ساڵی ( 1815 ز )یەوە سەرچاوەی گرتووە و گۆڕانكاری گەورە بووە لە سیاسەتی نێو دەوڵەتیدا لەسەر ئاستی جیهان و دەرەوەی كیشوەری ئەوروپا هەروەكو (محمد سید سلیم) دەڵێت: “گرنگترین ڕووداو ڕووخانی هەردوو ئیمپراتۆریەتی ئیسپانی و پرتوغالی بوو لە ئەمریكای لاتیندا، وە گەڕانەوەی تەرازووی هێزی ئەوروپا بوو وە دەركەوتنی سەرەتا یەكەم دامەزراوەی نێو دەوڵەتی سەردەم بوو، ئەمەش بەزیادەی كۆمەڵێك كرداری سیاسی نێودەوڵەتی، وەكو ئەزمەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەرەتایی فراوان بوونی داگیركاری نوێ “6 .
ئەم كۆنگرەیەش نەخشەی بناغەیی تەرازووی هێزی كێشا لە ئەوروپا هەتا ڕوودانی جەنگی قرم لە ساڵی( 1853 ) دا .
نامەوێت درێژە بەو پێشەكییە بدەم لە ناوەڕۆكی لێ توێژینەوەكەدا ئەوە زیاتر ڕوون دەكەینەوە كە تەرازووی هێز زیاتر پێویستی بە چی هەیە؟ و چۆن كاریگەری دروست دەكات لەسەر هێزەكانی تر؟ پێویستە ئەوە بۆ خوێنەر ئاشكرا بێت بۆ ئەم توێژینەوەیە هەردوو (مەنهەجی شیتەڵكاری سیستەم و مەنهەجی بەراوردكاری )م بەكار هێناوە، یەكەمیان بۆ شیتەڵكاری سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و سەربازی دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بەكارهێناوە. هەروەها مەنهەجی بەراوردكاریم بەكارهێناوە لە بەراوردكردنی هێزەكانی ئەو ئەنجوومەنە، لەگەڵ هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان، كە هەردوو مەنهەجەكە گرنگی خۆیان هەبووە بۆ ئەم توێژینەوەیە بۆیە بەكارم هێناون .
بــــەشـــــی یــــەكـــــەم
ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی و پێگەی لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی و ناوچەكە
لە زانستی سیاسەتی نێودەوڵەتی و پەیوەندی نێودەوڵەتیدا، یەكێك لەلایەنە گرنگەكان و توێژینەوە و تێڕوانینەكانی سەدەی بیست و ئێستاشی لەگەڵدا بێت باس و شیتەڵ كاری سیاسەتی تەرازووی هێز لەسەر ئاستی گۆڕەپانی سیاسی و ئابووری و سەربازی لە جیهاندایە. كێشە و ململانێی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووەتە هۆی ئەوەی چەندین كتێب و لێكۆڵینەوەی ورد و پڕ لە كێشمەكێشی فكری و ئایدۆلۆجی لەسەر ئەنجام بدرێت و لە شیكاریەكاندا دەستی بۆ ببرێت. بەبڕوای من تەرازووی هێز هەندێك جار لەڕێگەی توانایی سەربازییەوە جێ بەجێ دەكرێت و هەندێك جاریش ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری و ڕۆشنبیری و زانستی كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر تەرازووی هێز دەبێت و سەرچاوە دەبێت بۆ بەرامبەركێ و ململانێی یەكتری، بێ ئەوەی بگاتە ئاستی بەرپابوونی جەنگ هەروەكو ئەوەی لەسەردەمی جەنگی سارددا بەخۆیەوە بینی و لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی دوو جەمسەری لە جیهاندا ئەرك و فرمانێكی جیاوازی هەبوو لەچاو سەردەمی جەمسەرە جیاوازەكاندا. تەرازووی هێز لە بوونی بنیاتی نێودەوڵەتی فرە جەمسەری دا جیاوازە لە دوو جەمسەری و یان تاك جەمسەریدا، چونكە بەپێی سیستەمی نێودەوڵەتی جەمسەرەكان ئاستی پەیوەندی نێودەوڵەتی و سیاسەتی نێودەوڵەتیش گۆڕانكاری بەسەردا دێت .
دوو جەمسەری تا ئاستێك لە هەردوو جۆرەكەی تری جەمسەرگیری لەسەر ئاستی پەیوەندی نێودەوڵەتی لە جیهاندا باشترە بەنسبەت هەندێك لە دەوڵەتانەوە، چونكە لەوانەیە ببێتە چەترێك یان لەژێر سایەیی جەمسەرێكیاندا تۆزێك دڵنیایی دروست بكات. بێجگە لەوەی كە خاوەنی جەمسەرەكە هەندێك ئەركی زۆر گەورە دەخاتە سەر شانی هێزە هاوپەیمانەكانی. تەرازووی هێز هەندێك جار لە ڕێگەی هاوپەیمانی و هەندێك جار دەوڵەتان خۆیان بە تەنها دەبێتە جەمسەر و ڕابەرایەتی تاك جەمسەرییەكە دەكات، هەروەها فرە جەمسەری و تاك جەمسەری زۆرترین كات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و پەیوەندی سیاسی نێودەوڵەتی سیستەمێكی ئانارشیستیانە بەرهەم دەهێنێت. چونكە زۆرترین كات پەیماننامە و یاسا نێودەوڵەتیەكانی تیادا جێبەجێ ناكرێت و گوێی پێ نادرێت خۆی بە تەنها لە ڕێگەی هێزەوە بڕیار و یاسا نێودەوڵەتیەكان پێشێل دەكات و ئاراستەی سیاسەتی خۆی باڵادەست دەكات. لێرەدا هەندێك پێناسە و تێڕوانین لەبارەی ئامانج و سیاسەتی تەرازووی هێز لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەكە دەخەینە بەرچاو و بۆ شرۆڤەیی باسەكەی خۆمان سوودیان لێ وەردەگرین.
“بەكارهێنانی ئەم واتایەی تەرازووی هێز بە ڕێگەیەكی بابەتیانە یان پیاداهەڵدادانە لەسەر دابەش بوونی هێز لەنێوان دەوڵەتان بەشێوەیكی یەكسان یا نا یەكسان، وە ئەمەش دەلالەت لەو حاڵەتە دەكات كە هیچ دەوڵەتێك سەركەوتوو نییە بەسەر ئەوی تردا، و لەلایەنی گریمانەوە ( فرچیات) ئەو دەربڕینەیە كە دەربڕی سیاسەتێكی تەرویجی یە بۆ یەكسانی هێز، وە ئەمەش ڕائەوەستێت لەسەر ئەوەی ئەم گریمانە كە تەرازووی نەبوو كارێكی مەترسیدارە ” 7 .
ئەم پێناسە و ڕوون كردنەوەیە هەندێك دەلالەت و گریمانەی جۆراوجۆری لەخۆ گرتووە و جۆرێك شیكاری یانەی فكری و فەلسەفیانەی لەخۆ گرتووە كە كەمتر جیاوازی هەیە لەگەڵ پێناسەكانی تردا و بەڵكو ئەتوانین بڵێین هەتا ئاستێكی زۆر زۆر لەگەڵ پێناسەكانی تردا جیاوازی نییە. نووسەرەكان و بیرمەندەكانی جیاواز لە یەكتری و زۆر نزیك لە یەكتری پێناسە و تێڕوانینیان بۆ تەرازووی هێز هەیە، بەڵام ناتوانین بڵێین یەك جیهان بینیان هەیە، هەروەها ناتوانرێت بڵێین یەك پێناسەشیان هەیە. لەلایەكی ترەوە تەرازوی هێز تێورییەكە لەسەر ئەوە ڕادەوەستێت و هەڵدەستێت بە شیكردنەوەی سیاسەتی دەوڵەتان و هاوپەیمانێتی یەكانیان لە حاڵەتێكیدا كە تیایدا یەكسان بن لە هێزی سەربازیاندا ئەو توانایەش لەهێز ئەگەر سەربازی یان ئابووری یان كەلتوری بێت سەر ناكێشێت بۆ ڕوودانی ململانێی سەربازی .
سەرباری ئەم تێڕوانینانە كە چەندین نووسەری بەناوبانگی ئەو بوارە هەیە كە شیكارییان كردووە و دید و بۆچوونی خۆیان بڵاوكردۆتەوە لەدواتردا بە وردتر دەیانبەستمەوە بە ڕەوشی هێز لە ناوچەی وڵاتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبیدا.
دریژەی هەیە…