مەرسوومی ساڵی ١٩١٨؛ ئەو بڕیارە مێژووییەی ئایینی لە دەوڵەت جیاکردەوە… ئامادەکردن: توانا محەمەد نوری

بابەت: ١٠٨ ساڵ بەسەر بڕیارنامەی “ئازادی ویژدان و جیاکردنەوەی کەنیسە لە دەوڵەت”

١٠٨ ساڵ لەمەوبەر، ڕێک لە ٢ی شوباتی ساڵی ١٩١٨ (بەپێی ڕۆژژمێری نوێ)، ڤلادیمێر لینین، ڕابەری شۆڕشی ڕووسیا، واژۆی لەسەر بڕیارێکی توند و یەکلاکەرەوە کرد. ئەم بڕیارە کە بە “مەرسوومی جیاکردنەوەی کەنیسە لە دەوڵەت و قوتابخانە لە کەنیسە” ناسرا، تەنها گۆڕانکارییەکی یاسایی نەبوو، بەڵکو بوومەلەرزەیەکی سیاسی بوو کە کۆتایی بە هەژموونی هەزار ساڵەی پیاوانی ئایینی هێنا و ڕووسیای بەرەو عەلمانییەتێکی ڕادیکاڵ برد.
بۆ تێگەیشتن لە گرنگی ئەم بڕیارە، دەبێت بزانین پێش ساڵی ١٩١٨ بارودۆخەکە چۆن بوو:
١. دەوڵەتی ئایینی: کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس “باڵی ڕاستی” قەیسەرەکان بوو. هیچ بڕیارێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی بێ ڕەزامەندی ئەوان نەدەدرا.
٢. دەسەڵاتی ئابووری: کەنیسە گەورەترین خاوەنشکۆ بوو؛ مەزەندە دەکرێت یەک لەسەر سێی هەموو زەوییە کشتوکاڵییەکانی ڕووسیای لەژێر دەستدا بوو و باجی لە خەڵک وەردەگرت.
٣. کۆنتڕۆڵی مێشک: پەروەردە و خوێندن تەنها لە چوارچێوەی ئاییندا بوو. زانستەکان دەبوو لەگەڵ دەقە ئایینییەکان بگونجێن، ئەگەرنا قەدەغە دەکران.
٤. ستەمی ئایینی: ئایینی ئۆرسۆدۆکس ئایینی فەرمی بوو، کەمینە ئایینییەکانی وەک (موسڵمانان، جووەکان و کاسۆلیکەکان) هاووڵاتی پلە دوو بوون و مافەکانیان زەوت کرابوو.

ئەم بڕیارنامەیە لە ١٣ خاڵ پێکهاتبوو، کە گرنگترینیان ئەمانە بوون:

یەکسانیی تەواو لەنێوان هاووڵاتیان: بڕیاردرا کە لە هیچ بەڵگەنامەیەکی فەرمیدا ناوی “ئایینی کەسەکان” نەنوسرێت. چیتر بوونی ئایین یان بێباوەڕی نەبووە پێوەر بۆ وەرگرتنی پۆست و کار لە دەوڵەتدا.

ئازادیی بێباوەڕی و پڕوپاگەندە: بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، یاسا نەک هەر ڕێگەی بە “ئایین” دا، بەڵکو مافی “دژایەتیکردنی ئایین” و پڕوپاگەندەی بێباوەڕی (Atheism) بە ڕەسمی ناسی.

زانست لەبری ئایین: وانەی ئایینی لە هەموو قوتابخانەکان قەدەغە کرا. لینین پێی وابوو منداڵان دەبێت بە بیرکردنەوەی زانستی و مەدی (Materialism) پەروەردە بکرێن نەک بە “ئەفسانە مێژووییەکان”.

نەهێشتنی کەسایەتیی یاسایی کەنیسە: بەپێی ئەم بڕیارە، کەنیسە وەک “دامەزراوە” مافی خاوەندارێتی موڵکی نەما. هەموو پارە، زەوی، و زێڕ و زەبەرەکی کەنیسەکان کرا بە موڵکی گشتی و خەڵک.

مارەیی مەدەنی: کەنیسە مافی نەما تەڵاق و مارەیی ببڕێتەوە. دادگا مەدەنییەکان بوونە تەنها سەرچاوەی بڕیاردان لەسەر خێزان.
خاڵێکی جێی سەرنج ئەوەیە کە ئەم بڕیارە لە سەرەتادا بۆ کەمینە ئایینییەکانی وەک موسڵمانانی قەوقاز و ئاسیای ناوەڕاست، وەک “ڕزگاربوون” دەبینرا. چونکە پێشتر لەژێر گوشاری توندی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسدا بوون. بەڵام دواتر کە سیستمەکە جێگیر بوو، هەمان ئەو توندییەی بەرامبەر کەنیسە هەبوو، بەرامبەر مزگەوت و کەنیسەکانی تریش پەیڕەو کرا.

ئەم بڕیارە بە ئاشتی جێبەجێ نەکرا. “پاتریارک تیخۆن” کە سەرۆکی کەنیسەی ڕووسیا بوو، بڕیارەکەی بە “کفری گەورە” وەسف کرد و هەرکەسێک پابەند بێت پێوەی “نەفرەت”ی لێکرد. ئەمە بووە هۆی ئەوەی پیاوانی ئایینی لە شەڕی ناوخۆی ڕووسیادا پشتگیری لە سوپای سپی (دژە شۆڕش) بکەن. لە بەرامبەردا، حکومەتی سۆڤیەت بە توندی دەستی کرد بە دەستگیرکردنی قەشەکان و گۆڕینی کەنیسەکان بۆ کۆگا و مۆزەخانە.

ئەنجامگیری
بڕیارنامەی ساڵی ١٩١٨ی لینین، تاقیکردنەوەیەکی گەورە و بوێرانە بوو بۆ جیاکردنەوەی ئایین لە دەسەڵات. ئەگەرچی لە جێبەجێکردنیدا پەنا بۆ توندوتیژی برا و زۆرێک لە مافە مرۆییەکان پێشێل کران، بەڵام لە ڕووی یاساییەوە بناغەی “دەوڵەتی مەدەنی” و “یەکسانی هاووڵاتیان”ی دانا.

ئەمڕۆ، دوای زیاتر لە سەدەیەک، ئەم مەرسوومە هێشتا وەک نموونەیەکی مێژوویی دەمێنێتەوە کە چۆن دەوڵەتێکی مۆدێرن دەتوانێت لە یەک ڕۆژدا هەموو پەیوەندییە مێژووییەکانی لەگەڵ دامەزراوە ئایینییەکان بپچڕێنێت و سیستمێکی نوێ بنیات بنێت کە تێیدا ئایین تەنها وەک “ویژدانێکی شەخسی” دەمێنێتەوە نەک وەک “یاسای دەوڵەت”.

٦/٢/٢٠٢٦