لە ژیانی تایبەتی کارل مارکسدا پۆڵ لافارگ – ١٨٩٠ پیاوێک بوو، بە گشتی کەسێکی وەک ئەو دووبارە نابینمەوە… (هاملێت، بەشی یەکەم، دیمەنی ٢)
بەشی سێهەم
بۆ ئەوەی مارکس بناسیت و خۆشتبوێ، دەبوو لە کاتێکدا بیبینیت کە کتێب و دەفتەرەکانی دانابوو وە خێزانەکەی لە دەوریدا بوون، یان لە ئێوارانی یەکشەممەدا لە نێو هاوڕێکانی. ئەوسا وەک کەسێکی زۆر خۆشەویست دەردەکەوت، پڕ لە نوکتە و گاڵتە و گەرموگوڕی، بە پێکەنینێک کە ڕاستەوخۆ لە دڵەوە دەهات. چاوەکانی ڕەشی لەژێر پرچە چڕەکانی برۆیدا بە خۆشی و شیرین وای دەدرەوشانەوە کاتێک قسەیەکی نوکتەئامێز یان وەڵامێکی گونجاوی دەبیست.
باوکێکی خۆشەویست، نەرمونیان و لێبووردە بوو. دەیگوت: “منداڵان دەبێت دایک و باوکیان پەروەردە بکەن.” هەرگیز شوێنەوارێکی باوکی فەرماندەیی لە پەیوەندییەکانیدا لەگەڵ کچەکانی نەبوو، کە خۆشەویستییەکی نائاساییان بۆی هەبوو. هەرگیز فەرمانێکی پێنەدەدان، بەڵکو داوای لێدەکردن ئەوە بکەن کە دەیویست وەک چاکەیەک یان وای لێدەکردن هەست بکەن کە نابێت ئەوە بکەن کە دەیویست لێیان قەدەغە بکات. کەچی کەم باوکێک دەبوو منداڵی گوێڕایەڵتری لەو هەبووبێت. کچەکانی وەک هاوڕێی خۆیان سەیریان دەکرد و وەک هاوڕێیەک مامەڵەیان لەگەڵ دەکرد؛ پێیان نەدەگوت “باوکە”، بەڵکو “مۆر” – نازناوێک کە قەرزاری ڕەنگی پێستی تۆخ و قژ و ڕیشی ڕەش بوو. ئەندامانی کۆمەڵەی کۆمۆنیست، لە لایەکی ترەوە، پێش ساڵی 1848، کاتێک هێشتا سی ساڵی تەواو نەکردبوو، پێیان دەگوت “باوک مارکس” …
مارکس کاتی بە یاری کردن لەگەڵ منداڵەکانی بەسەر دەبرد. هێشتا ئەو شەڕە دەریاییانەیان لەبیرە لە حەوزێکی گەورەی ئاودا و سووتاندنی کەشتییە کاغەزییەکان کە بۆی دروستدەکردن و ئاگری تێبەردەدان بۆ خۆشحاڵییەکی زۆریان.
لە ڕۆژانی یەکشەممە کچەکانی ڕێگەیان پێنەدەدا کار بکات، چونکە تەواوی ڕۆژەکە هی ئەوان بوو. ئەگەر کەشوهەوا باش بووایە، هەموو خێزانەکە بۆ گەشتێک دەچوونە دەرەوە. لە ڕێگادا لە میوانخانەیەکی سادەدا دەوەستان بۆ نان و پەنیر و بیرەی زەنجەفیل. کاتێک کچەکانی بچووک بوون، ڕێگەی درێژی بەوە کورت دەکردەوە کە چیرۆکی خەیاڵی بێکۆتایی بۆیان دەگێڕایەوە کە لە ڕێگەدا دروستی دەکرد، ئاڵۆزییەکانی زیاتر دەکرد بەپێی دووریی ڕێگاکە، بۆیە بچووکەکان ماندوێتییان بیر دەچووەوە بە گوێگرتن.
خەیاڵێکی بێ وێنە بەپیت و بەرهەم بوو: یەکەم کاری ئەدەبی شیعر بوو. خاتوو مارکس بە وریاییەوە شیعرەکانی مێردەکەی کە لە لاوێتیدا نووسیبووی پاراست، بەڵام هەرگیز بە کەسێکی نەدەناساند. خێزانەکەی خەونیان بەوەوە دەبینی کە ببێتە پیاوێکی ئەدیب یان پرۆفیسۆر و پێیان وابوو بە خەریکبوون بە ورووژاندنی سۆشیالیستی و ئابووریی سیاسییەوە خۆی بچووک دەکاتەوە، کە ئەوکاتە لە ئەڵمانیا ڕیسوا کرابوو.
مارکس بەڵێنی بە کچەکانی دابوو درامایەکیان لەسەر گریکییەکان بۆ بنووسێت. بەداخەوە نەیتوانی بەڵێنەکەی جێبەجێ بکات. سەرنجڕاکێش دەبوو بزانین چۆن ئەو، کە پێی دەگوترا “سواری خەباتی چینایەتی”، مامەڵەی لەگەڵ ئەو ڕووداوە ترسناک و گەورەیەدا دەکرد لە خەباتی چینایەتیی جیهانی کۆندا. مارکس زۆر پلانی هەبوو کە هەرگیز جێبەجێ نەکران. لە نێو کارەکانی تردا ویستبووی کتێبێکی لۆژیک و مێژووی فەلسەفە بنووسێت، کە دووەمیان لە ڕۆژانی لاوێتیدا بابەتی دڵخوازتری بوو. دەبوایە تا تەمەنی سەد ساڵی بژیبا بۆ ئەوەی هەموو پلانە ئەدەبییەکانی جێبەجێ بکات و بەشێک لە گەنجینەی شاراوەی ناو مێشکی بە جیهان پێشکەش بکات.
هاوسەری مارکس هاوکاری ژیانی بوو بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە. لە منداڵییەوە یەکتریان ناسیوە و پێکەوە گەورە بوون. مارکس تەنها حەڤدە ساڵان بوو کاتێک دەستگیرانی کرد. حەوت ساڵی درێژ بوو کە ئەو ژن و مێردە گەنجە دەبووایە چاوەڕێ بکەن پێش ئەوەی لە ساڵی 1843 هاوسەرگیری بکەن. دوای ئەوە هەرگیز لە یەکتر دانەبڕان.
خاتوو مارکس کەمێک پێش مێردەکەی کۆچی دوایی کرد. کەس هەرگیز هەستێکی گەورەتری یەکسانیی وەک ئەو نەبووە، هەرچەندە لە خێزانێکی ئەرستۆکراتی ئەڵمانی لەدایک بوو و گەورە کرا. هیچ جیاوازی یان پۆلێنکردنی کۆمەڵایەتی بۆ ئەو نەبوو. خەڵکی کرێکاری بە جلی کارکردنەوە لە ماڵەکەیدا و لەسەر خوانەکەی بە هەمان ڕێز و بەڕێزگرتنەوە پێشوازی دەکرد وەک ئەوەی دۆق یان شازادە بن. زۆر کرێکار لە هەموو وڵاتانەوە میوانداریی ئەویان چێشت و من دڵنیام کە هیچ کامیان هەرگیز خەونیان بەوەوە نەبینیوە کە ئەو ژنەی بەو دڵگەرمی و سادەییەوە پێشوازی لێکردوون، لە لایەنی مێینەوە لە بنەماڵەی دۆقەکانی ئارگیلەوە هاتووە و براکەی وەزیری پاشای پرۆسیا بووە. ئەوە خاتوو مارکسی نیگەران نەکرد؛ هەموو شتێکی جێهێشتبوو بۆ ئەوەی شوێن کارڵ بکەوێت و هەرگیز، تەنانەت لە کاتی سەختییەکی زۆردا، پەشیمان نەبووە لەوەی کە کردوویەتی.
مێشکێکی ڕوون و بریقەداری هەبوو. نامەکانی بۆ هاوڕێکانی، کە بەبێ زۆر و زەحمەت نووسراون، دەستکەوتی نایابی بیرکردنەوەی بەهێز و ڕەسەنن. وەرگرتنی نامەیەک لە خاتوو مارکسەوە خۆشحاڵییەک بوو. یۆهان فیلیپ بێکەر چەندین نامەی ئەوی بڵاوکردەوە. هاینە، کە ڕەخنەگرێکی دڵڕەق بوو، لە گاڵتەجاڕیی مارکس دەترسا، بەڵام پڕ بوو لە سەرسامی بۆ مێشکی تیژ و هەستیاری هاوسەرەکەی؛ کاتێک مارکسەکان لە پاریس بوون، یەکێک بوو لە سەردانیکەرە ڕێکوپێکەکانیان.
مارکس هێندە ڕێزی لە زیرەکی و هەستی ڕەخنەیی هاوسەرەکەی دەگرت کە هەموو دەستنووسەکانی نیشانی دەدا و بایەخێکی زۆری بە ڕای ئەو دەدا، وەک خۆی لە ساڵی 1866 پێمی گوت. خاتوو مارکس دەستنووسەکانی مێردەکەی کۆپی دەکردەوە پێش ئەوەی بۆ چاپخانە بنێردرێن.
خاتوو مارکس ژمارەیەک منداڵی هەبوو. سێ لەوان لە تەمەنێکی بچووکدا لە ماوەی سەختییەکانی ژیاندا مردن کە خێزانەکە دوای شۆڕشی ١٨٤٨ پێیدا تێپەڕی. لەو کاتەدا وەک پەنابەر لە لەندەن لە دوو ژووری بچووکدا لە شەقامی دین، سۆهۆ سکوێر دەژیان. من تەنها سێ کچەکەیم ناسیوە. کاتێک لە ساڵی ١٨٦٥ بە مارکس ناسێندرام، بچووکترین کچی، کە ئێستا خاتوو ئەڤێلینگ بوو، منداڵێکی قەشەنگ بوو بە سروشتێکی خۆش. مارکس دەیگوت هاوسەرەکەی هەڵەی کردووە لە ڕەگەزدا کاتێک هێناویەتە دنیاوە. دوو کچەکەی تر جیاوازییەکی زۆر سەرسوڕهێنەر و هاوسەنگیان پێکدەهێنا. گەورەکە، خاتوو لۆنگێت، ڕەنگی پێست و قژ و چاوی ڕەشی باوکی بوو، چاوانی تۆخ و قژێکی ڕەشی تۆخ. دووەم، خاتوو لافارگ، قژزەرد و پێست سوورباو بوو، قژە لوولە پڕەکەی بریقەیەکی زێڕینی هەبوو وەک ئەوەی تیشکی خۆرئاوابوونی گرتبێت: وەک دایکی بوو.
هێلین دیموت، کەسایەتییەکی تری گرنگی ماڵی مارکس بوو. ئەو لە بنەماڵەیەکی جووتیارەوە هاتبوو و وەک منداڵێکی بچووک دەستی بە خزمەتکردنی خاتوو مارکس کردبوو، پێش ئەوەی خاتوو مارکس هاوسەرگیری بکات. کاتێک خاتوونەکەی هاوسەرگیری کرد، هێلین لەگەڵیدا مایەوە و بە تەواوی خۆی تەرخان کردبوو بۆ خێزانی مارکس. هێلین لە سەرجەم گەشتەکانیاندا بەناو ئەوروپادا یاوەری خاتوو مارکس و مێردەکەی دەکرد و لە سەختییەکانی دەربەدەریشیاندا هاوبەش بوو. ئەو ڕۆحی ماڵەکە بوو، هەمیشە دەیتوانی چارەسەرێک بۆ سەختترین کێشەکان بدۆزێتەوە. بەهۆی ڕێکخستن، ژیری ئابووری، و لێهاتووییەوە، خێزانی مارکس لانیکەم هەرگیز بێ پێداویستییە سەرەکییەکان نەبوون.
هێلین دەیتوانی هەموو کارێک بکات: خواردنی ئامادە دەکرد، ماڵی بەڕێوە دەبرد، منداڵەکانی دەشوشت و پۆشاکی بۆیان ئامادە دەکرد، تەنانەت قوماشی بۆ پۆشاکەکانیان دەبڕی و لەگەڵ خاتوو مارکس دەیدووری. ئەو لە یەک کاتدا خزمەتکاری ماڵ و بەڕێوەبەری سەرەکی بوو، تەواوی ماڵەکەی بەڕێوە دەبرد.
منداڵەکان وەک دایکی خۆیان سەیریان دەکرد و خۆشیان دەویست، هەستی دایکانەی ئەویش دەسەڵاتێکی دایکانەی پێدابوو. خاتوو مارکس وەک هاوڕێیەکی نزیک سەیری دەکرد، و مارکسیش هاوڕێیەتییەکی تایبەتی لەگەڵی هەبوو؛ یاری شەتڕەنجیان دەکرد و زۆرجار مارکس لێی دەدۆڕا.
هێلین خێزانی مارکسی بە شێوەیەکی کوێرانە خۆشدەویست: هەرچییەکیان بکردایە لە چاوی ئەودا باش بوو و نەیدەتوانی بە شێوەیەکی تر بێت؛ هەرکەسێک ڕەخنەی لە مارکس بگرتایە دەبوو لەگەڵ ئەودا مامەڵە بکات. پارێزگاری دایکانەی خۆی بۆ هەموو ئەو کەسانە درێژ دەکردەوە کە ڕێگەیان پێدرا بوو لەگەڵ مارکسەکان نزیک ببنەوە. وەک ئەوە بوو هەموو خێزانی مارکسی بە منداڵی خۆی گرتبێت. دوای مارکس و هاوسەرەکەی ژیا و چاودێرییەکەی گواستەوە بۆ ماڵی ئەنگڵس. لە کچێنییەوە ئەوی دەناسی و ئەو دڵسۆزییەی بۆ خێزانی مارکس هەبوو بۆ ئەوی درێژ دەکردەوە.
ئەنگڵس، بە جۆرێک، ئەندامێکی خێزانی مارکس بوو. کچەکانی مارکس پێیان دەگوت باوکی دووەمیان. ئەو ئەڵتەر ئیگۆی مارکس بوو. بۆ ماوەیەکی درێژ ئەو دوو ناوانە هەرگیز لە ئەڵمانیا لە یەکتر جیا نەکرانەوە و بۆ هەمیشە لە مێژوودا یەکگرتوو دەبن.
مارکس و ئەنگڵس لە سەردەمی ئێمەدا کەسایەتیکردنی هاوڕێیەتییەکی نموونەیی بوون کە شاعیرانی کۆن وێنایان کردووە. لە لاوێتییەوە پێکەوە و بە هاوتەریب گەشەیان کرد، لە هاوبەشییەکی نزیکی بیر و هەستدا ژیان و هەمان ورووژاندنی شۆڕشگێڕیان هاوبەش بوو؛ تا بتوانن پێکەوە بژین، پێکەوە کاریان دەکرد. ئەگەر ڕووداوەکان نزیکەی بیست ساڵ لێکیان جیانەکردایەتەوە، ئەگەری هەیە هەموو ژیانیان پێکەوە کاریان بکردایە. بەڵام دوای شکستخواردنی شۆڕشی 1848، ئەنگڵس دەبوو بچێتە مانچستەر، لە کاتێکدا مارکس ناچار بوو لە لەندەن بمێنێتەوە. سەرەڕای ئەوە، بە بەردەوامی ژیانی ڕۆشنبیریی هاوبەشیان درێژە پێدا بە نووسینی نامە بۆ یەکتر نزیکەی ڕۆژانە، بیروڕای خۆیان لەسەر ڕووداوە سیاسی و زانستییەکان و کارەکانیان دەدا. هەرکە ئەنگڵس توانی خۆی لە کارەکەی ئازاد بکات، بە پەلە لە مانچستەرەوە هات بۆ لەندەن، لەوێ ماڵەکەی دامەزراند تەنها دە خولەک لە مارکسی خۆشەویستەوە دوور بوو. لە ساڵی 1870 تا مردنی هاوڕێکەی، ڕۆژێک نەبوو کە ئەو دوو پیاوە یەکتر نەبینن، جارێک لە ماڵی یەکێکیان، جارێک لە ماڵی ئەوی تر.
ڕۆژێکی خۆشی بۆ مارکسەکان بوو کاتێک ئەنگڵس پێیانی ڕاگەیاند کە لە مانچستەرەوە دێت. سەردانە چاوەڕوانکراوەکەی پێشتر زۆر قسەی لەسەر دەکرا، و لە ڕۆژی گەیشتنیدا مارکس هێندە بێ ئارام بوو کە نەیدەتوانی کار بکات. ئەو دوو هاوڕێیە تەواوی شەوەکەیان بە پێکەوە جگەرەکێشان و خواردنەوە و قسەکردن لەسەر هەموو ئەوەی ڕوویدابوو لە دوایین دیداریانەوە بەسەر برد.
مارکس لە هەر کەسێکی تر زیاتر بەهای بۆ ڕای ئەنگڵس دادەنا، چونکە ئەنگڵس ئەو پیاوە بوو کە بە توانای هاوکاریکردنی خۆی دەزانی. بۆ ئەو ئەنگڵس تاقە گوێگرێک بوو. هیچ هەوڵێک بۆ مارکس گەورە نەبوو بۆ ئەوەی ئەنگڵس قایل بکات و بۆ سەر بیرۆکەکانی خۆی بیهێنێت. بۆ نموونە، من بینیومە کە کتێبی تەواوی بەردەوام دەخوێندەوە بۆ ئەوەی ئەو ڕاستییە بدۆزێتەوە کە پێویستی پێبوو بۆ گۆڕینی ڕای ئەنگڵس لەسەر خاڵێکی لاوەکی کە بیرم نایەت سەبارەت بە شەڕە سیاسی و ئایینییەکانی ئەلبیجینسییەکان. سەرکەوتنێک بوو بۆ مارکس کە ئەنگڵسی بۆ سەر ڕای خۆی بهێنێت.
مارکس شانازی بە ئەنگڵسەوە دەکرد. خۆشی لەوە دەبینی کە هەموو خاسیەتە ڕەوشتی و فیکرییەکانی بۆم ژمارە بکات. جارێک بە تایبەتی گەشتی مانچستەری لەگەڵ مندا کرد بۆ ئەوەی بە من بناسێنێت. سەرسامی بە توانای زانینە فرەچەشنەکانی بوو و لە بچووکترین شتێک کە ڕووبدایە نیگەران دەبوو. “هەمیشە دەلەرزم”، پێی گوتم، “لە ترسی ئەوەی لە ڕاوکردندا تووشی ڕووداوێک ببێت. ئەو زۆر خێرا و گورجە؛ بە لەغمە نەرم کراوەکانەوە بەناو کێڵگەکاندا باز دەدات، هیچ لەربوونی نییە لە هیچ ئاستەنگێک.”
مارکس هاوڕێیەکی باش بوو وەک مێرد و باوکێکی خۆشەویست. لە هاوسەرەکەی و کچەکانی، هێلین و ئەنگڵسدا، شایستەی خۆشەویستی بوو بۆ پیاوێکی وەک ئەو.
- پۆڵ لافارگ (کانوونی دووەمی ١٨٤٢ – ٢٥ی تشرینى دووەمی ١٩١١) نووسەرێکی سۆشیالسیتی فەڕەنسی، ئابووریناس، ڕۆژنامەنووس، ڕەخنەگری ئەدەبی و چالاکوانێکی سیاسی بوو کە لە کووبا لەدایکبوو بوو. ناسراوترین کاری بریتییە لە “مافی تەمبەڵی”. لافارگ دایکی کووبی و باوکی فەڕەنسی بوو، زۆربەی ژیانی لە فەڕەنسا بەسەر بردووە، لەگەڵ ماوەیەک لە ئینگلتەرا و ئیسپانیا. لافارگ زاوای کارڵ مارکس بوو، لەگەڵ دووەم کچی، لاورا، هاوسەرگیری کردبوو. لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا، ئەو و لاورای ٦٦ ساڵان پێکەوە لە ڕێککەوتنێکی خۆکوژیدا مردن.
درێژەی هەیە